Czy da sie uratować Człowieka? Na ziemiopodobną planetę Chiron, nazwaną imieniem mądrego centaura, wychowawcy greckich bogów, wylatuje satek międzygwiezdny, niosąc tysiące zarodków ludzi wszelkich ras i narodowości. Tam, pod opieką inteligentnych robotów, dojrzeją i stworzą nowe, nie znające podziałów społeczeństwo.
Mija kolejne stulecie. Po ciężkiej, lecz nie rozstrzygającej wojnie między Wschodem i Zachodem, zubożałymi Stanami Zjednoczonymi rządzi żelazną ręką hunta wojskowa wraz z potentatami przemysłowymi. Na Chirona wyrusza zbrojna ekspedycja, by podporządkować Ameryce tę kolonię. Jaki będzie wynik starcia między pełnym obfitości dóbr chirońskim społeczeństwem ludzi wolnych, gdzie każdy robi to, co uznaje za słuszne, gdzie nie ma rządu, sądów ani policji, gdzie jedyną "monetą" w obiegu jest ludzki szacunek - i uzbrojonymi po zęby najeźdźcami z przeszłości?

An Earth set well into the next century is going through one of its periodical crises politically, and it looks as if this time they might really press the button for the Big One. If it happens, the only chance for our species to survive would be by preserving a sliver of itself elsewhere, which in practical terms means another star, since nothing closer is readily habitable. There isn't time to organize a manned expedition of such scope from scratch. However, a robot exploratory vessel is under construction to make the first crossing to the Centauri system, and it with a crash program it would be possible to modify the designs to carry sets of human genetic data coded electronically. Additionally, a complement of incubator/nanny/tutor robots can be included, able to convert the electronic data back into chemistry and raise/educate the ensuing offspring while others prepare surface habitats and supporting infrastructure, when a habitable world is discovered. By the time we meet the "Chironians," their culture is into its fifth generation.

In the meantime, Earth went through a dodgy period, but managed in the end to muddle through. The fun begins when a generation ship housing a population of thousands arrives to "reclaim" the colony on behalf of the repressive, authoritarian regime that emerged following the crisis period. The Mayflower II brings with it all the tried and tested apparatus for bringing a recalcitrant population to heel: authority, with its power structure and symbolism, to impress; commercial institutions with the promise of wealth and possessions, to tempt and ensnare; a religious presence, to awe and instill duty and obedience; and if all else fails, armed military force to compel. But what happens when these methods encounter a population that has never been conditioned to respond?

Przez trzy wieki z uporem staraliśmy się pogodzić stare idee podziału bogactw z nowym sposobem działania wysoko rozwiniętej technologii. Zawsze problem stanowiło to, że tradycyjny system uwarunkowywania ludzi tak, aby byli przekonani, iż nie do uniknięcia jest zjawisko ograniczonych środków, przechodził z pokolenia na pokolenie jako nie kwestionowana mądrość potoczna, aż w końcu zaczął być uważany za niepodważalną prawdę. Bogactwo zawsze było czymś, o co trzeba współzawodniczyć i walczyć. Kiedy niewolnictwo i obszar terytorialny stały się przestarzałymi czynnikami wobec tego, że głównym źródłem bogactwa stała się technika, walczyliśmy o jej posiadanie tak, jak poprzednio walczyliśmy o wszystko inne, a wszyscy myśleli, że jest to nieuniknione i naturalne. Nie umieli rozdzielić starych metod od nowych faktów.

   [...] Mike musi zapoznać się z ludzkimi obyczajami. Musi zdejmować buty w Meczecie, zakładać kapelusz w synagodze, skrywać swą nagość, gdy wymaga tego tabu, bo w przeciwnym razie szamani spalą go żywcem za szerzenie zgorszenia. Dziecko, zaklinam cię na nieprzeliczone manifestacje Arymana: nie odmóżdż go. Zatroszcz się, żeby miał do tego zdrowe, cyniczne podejście.

"[...] the boy does indeed have to learn human customs. He must be taught to take off his shoes in a mosque and to wear his hat in a synagogue and to cover his nakedness when taboo requires it, or our tribal shamans will burn him for deviationism. But, child, by the myriad deceptive aspects of Ahrilflafl, don't brainwash him in the process. Make sure he is cynical about each part of it."

Życie dało mu więcej szczęścia niż oczekiwał, znacznie więcej, niż sobie zasłużył; powinien zatem móc patrzeć w oczy śmierci bez strachu czy żalu. Jednak jego marzenie, które zrodziło się, zanim ostatecznie ułożył sobie życie pośród tych ludzi, nie spełniło się jeszcze i wiedział z absolutną, przerażającą pewnością, że gdyby teraz umarł, ten cudowny świat byłby skazany na całkowita ruinę, a piękny, szlachetny, pełen miłości lud uległby zagładzie. Po prostu wiedział.
Był świadom tego prawie od chwili, gdy rozbił się przy lądowaniu. Przeświadczenie to sprawiło, że gdy był jeszcze młody, bez mała odchodził od zmysłów. Dyskutował sam ze sobą, roztrząsając tę sprawę podczas długich nocnych spacerów po plaży. Godzinami krążył po swojej chacie w mglistej ciemności, obmyślając całą strategię, aż w końcu, dzięki natchnieniu, szczęściu i wytrwałości, znalazł rozwiązanie, które musiał mieć. W bezkresnym kosmosie był jedynym człowiekiem, który mógł ocalić ten ukochany przezeń świat wraz z zamieszkującymi go ludźmi, tak bliskimi jego sercu. I dokona tego. Uporczywie powtarzał sobie w pamięci wszystkie nieodzowne kroki i wszystkie kontrposunięcia na każdy możliwy ruch przeciwnika, aż gotów był do działania z chwilą, gdy świat ten zostanie oficjalnie odkryty.

[...] - Daję wam Plan - powiedział - choć nie jesteście jeszcze dostatecznie przygotowani. Jest długi i skomplikowany, i większość z was go nie zrozumie. Mogę tylko mieć nadzieję że kiedy będzie wam potrzebny, sami dojdziecie do sedna tego, o czym wam mówiłem. Ktoś musi tego wysłuchać i wszystko zapamiętać. Przedstawię wam plan ze wszystkimi szczegółami, które przyjdą mi do głowy. A potem jeszcze raz i jeszcze, póki będę mógł mówić, będę mówił o Planie. I wtedy będę mógł przysiąc przed Bogiem - przed moim Bogiem i waszym - że zrobiłem wszystko, co mogłem.

 

Muszę, nim umrę,
znaleźć jakiś sposób
wypowiedzenia tego co we mnie najistotniejsze,
czego nigdy dotąd nie powiedziałem,
a co nie jest ani miłością, ani nienawiścią, ani litością, ani pogardą,
ale prawdziwym tchnieniem życia,
nieokiełznanym i pochodzącym gdzieś z głębi,
a wnoszącym w ludzkie życie
bezkresną przestrzeń
i przeraźliwą, beznamiętną siłę
będącą czymś ponadludzkim.

 [...]jeśli ktoś choć raz nauczy się korzystać z własnego umysłu, reszta jest już rzeczą łatwą. To kwestia przełamania nawyku, który ludzie utrwalili przez miliony lat; nawyku koncentrowania całej swojej uwagi na świecie zewnętrznym, traktowania "wyobraźni" jako rodzaju mechanizmu ucieczkowego zamiast uznania, że jest to krótka wyprawa do rozległych obszarów umysłu. Trzeba przyzwyczaić się do myślenia o tym, jaki jest rzeczywisty mechanizm funkcjonowania umysłu. "Umysł rozumiem tu nie w potocznym znaczeniu tego słowa, ale szerzej - łącznie z uczuciami i percepcją. Stwierdziłem, że najtrudniejszą chyba rzeczą na początku jest uświadomienie sobie, że uczucia są po prostu inną formą percepcji. Mamy tendencję do upychania uczuć w różne szufladki. Patrzę na człowieka i "widzę" go, jest to coś obiektywnego. Natomiast dziecko patrzy na niego i mówi: - Och, cóż to za wstrętny człowiek! Dziecko wyraża swoje uczucia wobec niego i wówczas mówimy, że jest to coś "subiektywnego". Nie zdajemy  sobie sprawy z tego, jak głupia jest ta klasyfikacja i jak bardzo zniekształca nasze myślenie. W pewnym sensie uczucia dziecka są również spostrzeganiem. Tak, jak w bardziej istotnym sensie nasze "widzenie" jest "uczuciem".
   Pomyślcie przez chwilę o tym, co się dzieje, gdy regulujecie lornetkę. Przesuwacie małe pokrętło - i wszystko jest zamazane. Nagle jeden dodatkowy ruch - i wszystko staje się jasne i wyraziste. Pomyślcie teraz, co się dzieje, kiedy ktoś wam mówi: "Stary Iksiński zmarł zeszłej nocy". Zazwyczaj umysł mamy tak przepełniony innymi sprawami, ze nie czujemy w ogóle nic - albo inaczej - uczucia są tak mętne i niejasne, jak źle nastawiona lornetka. Być może w tydzień później, siedząc spokojnie w swoim pokoju i coś czytając, przypominamy sobie o starym Iksińskim, który właśnie zmarł. Przez moment poczujemy silny smutek; nastąpiło skrystalizowanie uczucia. Czy trzeba czegoś jeszcze, by przekonać się, że uczucie i spostrzeganie są zasadniczo tym samym?

Sun Tzu powiedział: Sztuka prowadzenia wojny jest najważniejsza dla istnienia państwa. To sprawa życia bądź śmierci, droga albo do bezpieczeństwa, albo do klęski. Tak więc winna być przedmiotem rozważań, i nie powinna być zaniedbywana.

   故上兵伐謀，其次伐交，其次伐兵，其下攻城。 (謀攻篇 第三)

Głosy szemrały.
MacDonald wsłuchiwał się w nie nie wiedząc, że kryją jakieś znaczenie, że usiłują coś powiedzieć i że mógłby je zrozumieć i udzielić im odpowiedzi, gdyby tylko zdołał skupić się na tym, co one mówią, ale nie mógł się zdobyć na taki wysiłek. Spróbował jeszcze raz.
- Za wszystkim, jak milczący cień przyczajony za zamkniętymi drzwiami, kryje się pytanie, na które nigdy nie możemy odpowiedzieć inaczej, jak twierdząco: Czy tam ktoś jest? [...]

The voices babbled.
MacDonald heard them and knew that there was meaning in them, that they were trying to communicate and that he could understand them and respond to them if he could only concentrate on what they were saying, but he couldn't bring himself to make the effort. He tried again.
"Back behind everything, lurking like a silent shadow behind the closed door, is the question we can never answer except positively: Is there anybody there?"

- Zawsze wiedzieliśmy, że będą to długie poszukiwania. Nie lata, lecz stulecia. Komputery muszą zebrać dość danych, a to oznacza liczbę informacji zbliżoną do liczby cząsteczek we wszechświecie. Nie tchórzmy teraz.

Gdy panien sześć miotełek sześć weźmie i przez lat trzysta będzie sprzątało to - rzekł Mors - czy sprzątną to do czysta?*
*Lewis Caroll "O tym, Co Alicja Odkryła po drugiej stronie lustra", przekład Macieja Słomczyńskiego, "Czytelnik", 1972

Wyobraź sobie osobę, która mówi do ciebie: "Jak możesz być takim egoistą, że wybierasz szczęście zamiast mnie?" Czy nie miałbyś ochoty wówczas jej odpowiedzieć: "Wybacz, ale jak możesz być takim egoistą, żeby wymagać ode mnie, bym wyżej cenił ciebie od szczęścia. [...] Czy chciałabyś, abym cię kochał kosztem mojego szczęścia? Czy kochałabyś mnie kosztem własnego szczęścia? [...] I tak w konsekwencji mielibyśmy dwie nieszczęśliwe istoty.

 

P(ytanie): Działa pan zupełnie bezinteresownie? W służbie nauce?
O(dpowiedź): Tak.
P: Zobaczymy, jak pan to robi. Profesorze Seldon, czy można zmienić przyszłość?
O: Oczywiście. Na przykład ta sala może za kilka godzin wylecieć w powietrze. Oczywiście to mało prawdopodobne. Gdyby jednak wyleciała, to niewątpliwie przyszłość zmieniłaby się w kilku drobnych szczegółach.
P: Pan się wykręca od odpowiedzi, profesorze Seldon. Czy można zmienić historię rodzaju ludzkiego?
O: Tak.
P: Bez trudu?
O: Przeciwnie - z wielkim trudem.
P: Dlaczego?
O: Psychohistoryczny bieg wydarzeń na gęsto zaludnionej planecie ma wysoką inercję. Aby go zmienić, trzeba mu przeciwstawić coś, co charakteryzowałoby się podobną inercją. Musiałaby być to albo taka sama liczba ludzi, albo - w przypadku gdyby liczba ta była stosunkowo niewielka - musiałoby upłynąć bardzo wiele czasu, zanim nastąpiłaby pożądana zmiana. Czy pan mnie rozumie?
P: Myślę, że rozumiem. Trantor nie ulegnie zagładzie, jeśli znajdzie się dostateczna liczba ludzi zdecydowanych nie dopuście do tego.
O: Tak jest.
P: Czy sto tysięcy jest wystarczającą liczbą?
O: Nie, proszę pana. To o wiele za mało.
P: Jest pan pewien?
O: Proszę zważyć, że ludność Trantora liczy ponad czterdzieści miliardów. Proszę także wziąf pod uwagę, że wydarzenia prowadzące do zagłady rozgrywają się nie tylko na Trantorze, lec;
w całym Imperium, a liczy ono ponad trylior ludzkich istnień.
P: Rozumiem. Zatem być może stu tysiącon ludzi uda się zmienić bieg wydarzeń, jeśli on:
i ich potomkowie będą się o to starali przez pięćset lat?
O. Obawiam się, że to niemożliwe. Pięćset lal to zbyt krótki okres.
[...]
P (wolno i z satysfakcją): W takim razie profesorze Seldon... Proszę pilnie słuchać, gdyż oczekujemy rzeczowej odpowiedzi... W jakim celu zebrał pan tych ludzi?
W głosie prokuratora zabrzmiała nuta triumfu. Zapędził Seldona w kozi róg, schwytał go w sprytnie zastawione sidła, odebrał mu wszelką możliwość obrony.[...]
O: Aby ograniczyć do minimum skutki zagłady.
P: Co pan przez to rozumie?
O: Wyjaśnienie jest proste. Nadciągająca zagłada Trantora nie jest sama w sobie niczym niezwykłym. Takich wydarzeń było już wiele w historii ludzkości. Będzie ona wszakże punktem kulminacyjnym dramatu, który zaczął się setki lat temu, i którego zawikłana akcja toczy się coraz szybciej. Mówię, panowie, o postępującym upadku i nieuchronnej zagładzie Imperium Galaktycznego.
[...]Przeminie Imperium, a razem z nim jego bogactwo. Wiedza gromadzona przez tysiąclecia ulegnie zapomnieniu, a po narzuconym przez nią porządku nie pozostanie śladu. nastąpi okres nie kończących się wojen gwiezdnych, handel międzyplanetarny upadnie, ludzkość zmarnieje, światy stracą kontakt z centrum |Galaktyki... I tak już pozostanie.
p (cichym głosem wśród powszechnego milczenia): Na zawsze?
D: Psychohistoria, która potrafi przewidzieć upadek, jest również w stanie wypowiedzieć się na temat mrocznych wieków, które nastąpią potem. Imperium, panowie, jak już tu powiedziano, przetrwało dwanaście tysięcy lat. Ciemności, które spowiją Galaktykę po upadku Imperium, (trwać będą nie dwanaście, lecz trzydzieści tysiącleci. Powstanie Drugie Imperium, ale od naszej cywilizacji dzielić je będzie tysiąc pokoleń cierpiącej ludzkości. Musimy temu zapobiec.
[...]
0: Toteż nie mówię, że możemy zapobiec upadkowi, Ale nie jest jeszcze za późno, żeby skrócić okres anarchii, który nastąpi potem. Można, panowie, ograniczyć czas chaosu do jednego tysiąclecia - jeśli moi ludzie będą mogli spokojnie pracować. Znajdujemy się w krytycznym momencie historii. Trzeba tylko.., tylko trochę zmienić bieg przyszłych wydarzeń nadciągających ogromną, niezmierzoną masą... Niewiele da się zrobić, ale być może wystarczy to do wykreślenia dwudziestu dziewięciu tysięcy lat z ludzkiej historii. P: Co pan proponuje?
O: Należy ocalić wiedzę naszego rodzaju. Sumy ludzkiej wiedzy nie jest w stanie opanować jeden człowiek ani nawet tysiąc ludzi. Wraz ze
zniszczeniem naszej struktury społecznej nauka rozpadnie się na milion części. Owszem, jednostki zachowają fragmenty wiedzy z wąsko wyspecjalizowanych dziedzin nauki, ale - rozproszone i niepowiązane ze sobą - będą one zupełnie bezużyteczne. Pozbawione praktycznego znaczenia, te okruchy wiedzy zostaną szybko zapomniane. Ale jeśli teraz sporządzimy com-pendium całej wiedzy, to wiedza ta nigdy nie zaginie. Przyszłe pokolenia będą mogły z niej korzystać, nie będą zmuszone do odkrywania starych prawd na nowo. W ciągu jednego tysiąclecia zostanie wykonane to, co w innych warunkach wymagałoby trzydziestu tysięcy lat. P: Całe to...
O: Cały mój projekt, cała ta armia ludzi, trzydzieści tysięcy pracowników, wraz z żonami i dziećmi, ma tylko jeden cel - przygotowanie Encyklopedii Galaktycznej. Nie starczy na to całego ich życia. Ja nie doczekam nawet początku tej pracy. Ale kiedy nadejdzie chwila upadku Trantora, dzieło będzie już gotowe, a jego egzemplarze znajdą się we wszystkich większych bibliotekach Galaktyki.

Weźmy równanie 4+x=7. Mało pojętny uczeń nie wie, jak dobrać się do wartości x, chociaż ten wynik już "siedzi" w równaniu, tyle że ukryty przed jego zamglonym okiem i "sam" się ukaże po dokonaniu elementarnego przekształcenia. Spytajmy zatem, jako prawdziwi herezjarchowie, czy aby nie jest tak samo z Naturą? Czy materia nie ma aby czasem "wpisanych w siebie" wszystkich swoich potencjalnych przekształceń (więc np. tego, że możliwa jest budowa gwiazd, kwantolotów, maszyn do szycia, róż, jedwabników i komet)? Wtedy, wziąwszy podstawową cegiełkę Natury, atom wodoru, można by z niego "wywieść dedukcyjnie" wszystkie te możliwości (skromnie zaczynając od możliwości syntezy wszystkich stu pierwiastków, a kończąc na możliwości budowania układów trylion razy bardziej uduchowionych od człowieka).
   Może tylko dziś potrzebne są teorie i modele zjawisk. Może zapytany, mędrzec z innej planety wręczyłby nam w milczeniu strzep leżącej na ziemi, starej zelówki, dając do zrozumienia, że wszystką prawdę Wszechświata da się wyczytać z tego kawałka materii?

Nigdy nie należy złościć się na głupców za to, że są głupi! Lepiej, gdy nie ukrywają swojej głupoty. Sprawy stają się wtedy jasne i przejrzyste. - Glizdawce

 - Ale o to właśnie chodzi, to powoduje głód. Każdy odprysk doświadczenia, który zapamietujemy, przychodzi do nas jako opowiadanie wydarzeń, które powiązane są przyczynami i skutkami. Jeśli wszystko jest logicznie połączone, to historia staje się dla nas wiarygodna, nie kwestionujemy jej. Zrobiłem coś PONIEWAŻ, albo zrobiłem coś W CELU. W takim świecie żyjemy, we wzorze zjawisk wywołujących się wzajemnie. Stają się one osnową, dzięki której zapamiętujemy wydarzenia. Ale niekiedy zdarza się coś, co nie pasuje. 
[...] Ludzie o słabym umyśle nigdy tego nie zauważają, lady Patience. Im wszystko pasuje do wszystkiego, ponieważ po prostu nie pamiętają rzeczy, które są inne. Pamięć o nich przepadła, a im się wydaje, że nigdy się nie wydarzyły. Ale dla tych, którzy żyją umysłem, miejsca, które nie pasują, nie znikają. Staja się głodem. Dlaczego!? - krzyczą. Dlaczego, dlaczego, dlaczego? I nie zaznasz spokoju, zanim nie zrozumiesz. Nawet jeśli miałoby to oznaczać zerwanie całej osnowy, którą utkałaś z wcześniejszej wiedzy. Był taki czas, kiedy cała ludzkość zamieszkiwała jedną tylko planetę. Myślano wtedy, ze planetę ę okrąża gwiazda. Myślano tak dlatego, ponieważ takie świadectwo dawały oczy. Ale znaleźli się tacy, którzy spojrzeli bystrzej i zobaczyli, że coś się nie zgadza. I tak długo dręczyło ich pytanie - dlaczego, aż znaleźli odpowiedź. A kiedy wszystko już pasowało, mogli wysłać statki na takie światy jak ten.
   Każde dziecko pyta - dlaczego? - powiedziała Patience.
   - Ale większość dzieci przestaje pytać - odpowiedział jej Will. - Znajdują wreszcie system, który im wystarcza. Znają wystarczająco wiele opowieści, które pasują do wszystkiego, co ich naprawdę obchodzi, a jeśli nie wyjaśnią wszystkiego - zaraz przestają o tym myśleć. - Glizdawce

 

   Jak odróżnić legendę od prawdy na tych światach oddalonych o tyle lat? - na bezimiennych planetach, zwanych przez swoich mieszkańców po prostu Światami, planetach bez historii, gdzie przeszłość to sprawa mitu, gdzie powracający badacz stwierdza, że jego własne czyny sprzed kilku lat stały się gestem boga. Irracjonalizm wypełnia przepaść czasu, której dwa brzegi łączą nasze światłowce, a w jego mroku plenią się jak zielsko niepewność i niewspółmierność.
   Ktoś, kto chce opowiedzieć historię człowieka, zwykłego uczonego Ligi, który udał się przed niewielu laty na jeden z takich bezimiennych, na wpół poznanych światów, czuje się jak archeolog wśród tysiącletnich ruin, przeciskających się przez gąszcz liści, kwiatów, gałęzi i pnączy, by nagle natknąć się na przejrzystą geometrię koła lub polerowanego narożnika; a potem wchodzi w jakieś zwyczajne, oświetlone słońcem drzwi, by w ciemnym wnętrzu ujrzeć nieoczekiwaną iskierkę ognia, błysk klejnotu, ledwie widoczny ruch kobiecej ręki.
Jak odróżnić fakt od legendy, prawdę od prawdy?

   How can you tell the legend from the fact on these worlds that lie so many years away?—planets without names, called by their people simply The World, planets without history, where the past is the matter of myth, and a returning explorer finds his own doings of a few years back have become the gestures of a god. Unreason darkens that gap of time bridged by our lightspeed ships, and in the darkness uncertainty and disproportion grow like weeds.
    In trying to tell the story of a man, an ordinary League scientist, who went to such a nameless half-known world not many years ago, one feels like an archeologist amid millennial ruins, now struggling through choked tangles of leaf, flower, branch and vine to the sudden bright geometry of a wheel or a polished cornerstone, and now entering some commonplace, sunlit doorway to find inside it the darkness, the impossible flicker of a flame, the glitter of a jewel, the half-glimpsed movement of a woman's arm.
    How can you tell fact from legend, truth from truth?

 

 

   Każdego człowieka można osądzić na podstawie charakteru i postępowania ludzi, którymi się otacza. [...]Mając takie intelektualne zdolności, człowiek musi okazywać proporcjonalnie większe skłonności do dobra lub do zła [...]. Jeśli skłania się ku złu, może to w sobie maskować ...może nawet maskować swój wpływ na otoczenie. Nie jest jednak w stanie czynić dobra, którego refleksy po prostu odbijałyby się w towarzyszących mu osobach... i którego - gdyby naprawdę był dobry - nie miałby powodu ukrywać.

   "Ludzie, którzy przestają szanować bohaterów, zapominają o swoich obrońcach, lekceważą ofiarę zabitych, ci ludzie przestają szanować samych siebie i nie są warci tego, by za nich nadstawiać karku. Tak naprawdę oni, choć mówią tym samym co ty językiem, nie sa twoimi rodakami, ba, choć mają ludzkie ciała i umysły, należą tak naprawdę do innej rasy" - powiedział kiedyś Danielowi Ojciec. Było to po jednej z akcji, chyba po odbiciu zakładników w bazie Borrboray. Uratowali wtedy życie setek ludzi. Tymczasem przez media przewaliła się nagonka na Tanatorów za to, że bezwzględnie pozabijali terrorystów, nawet tych, którzy już chcieli się poddać. [...]
    "Pamiętaj jednak, Danielu, wśród nich żyją ludzie z twojej rasy. Odpowiedzialni za siebie i swoich bliskich. Pragnący w życiu czegoś więcej niż jajcarskiej wirtualki. Gotowi do ciężkiej pracy, ale odrzucający drogę do sukcesu poprzez niegodziwość i kłamstwo. To jest moja rasa, to rasa twojej matki. I twoja. To ich bronisz, im służysz, a oni wcześniej czy później okażą ci wdzięczność. Nie przejmuj się jazgotem małp, Danielu."

    Nie życzę sobie, żeby mnie ktoś przekształcał, szczególnie w taki sposób... I zwłaszcza dla mojego dobra.

    Ale Puchatek zaczął strzelać. Może miał rację? Może istnieją granice plugastwa i zbrodni, poza które nie należy występować, choćby tylko dla negocjacji? Może istnieją czyny, stawiające swych sprawców poza wszelkimi kategoriami ocen i tłumaczeń? Ohyda, którą możesz tylko niszczyć, bo każdy pakt z nią zawarty sprawia, że stajesz się wspólnikiem zbrodni?

 

U schyłku XX wieku wybuchła, zdumiewająca swymi rozmiarami, naukowa gorączka złota: wszyscy za wszelką cenę starają się komercjalizować inżynierię genetyczną. Proces ten postępuje tak szybko - przy niewielkiej zewnętrznej kontroli - że nie jesteśmy w stanie ogarnąć jego prawdziwych rozmiarów i wszystkich implikacji.
   Biotechnologia może dokonać największego przewrotu w dziejach ludzkości. Pod koniec bieżącej dekady z pewnością będzie wywierała na nasze codzienne życie znacznie większy wpływ niż energia atomowa i komputery. Jak powiada jeden z badaczy tego problemu: Biotechnologia zmieni wszystkie aspekty życia człowieka - opiekę medyczną, żywienie, zdrowie, rozrywki, nawet nasze ciała. Nic nie będzie już takie jak przedtem. Zmianie ulegnie oblicze całej naszej planety.    

W wigilię poszukiwań wraku był zbyt podniecony, by odczuwać zmęczenie. W większości ludzkich dusz natrętna myśl o skarbach wywołuje niezwłocznie taką przemianę, jakiej podlegał doktor Jekyll, stając się panem Hyde'em, Pittem wszakże nie powodowała pazerność, lecz pragnienie by wkroczyć w nieznane i tam podążyć śladami, pozostawionymi przez takich samych awanturników jak on sam, ludzi, którzy żyli i umierali w innej epoce, darowując potomnym dziedzictwo tajemnic ze wszech miar godnych rozwikłania.
Jacy byli ci ludzie, którzy stali na pokładach szesnastowiecznych żaglowców? Co, oprócz łaknienia przygody i mętnej często perspektywy zdobycia fortuny, pchało ich w owe rejsy, trwające często trzy lata albo nawet dłużej, rejsy, w dodatku, odbywane na stateczkach niewiele większch niż współczesne jednopiętrowe budynki na przedmieciach? Całe miesiące bez widoku ziemi, zęby wypadające z powodu szkorbutu, choroby i niedożywienie dziesiątkujące załogi... Z niejednej wyprawy powracali tylko oficerowie, którym przypadły większe i lepsze racje aniżeli zwykłym marynarzom. Z osiemdziesięciu ośmiu ludzi, z jakich miał pod sobą Drake, przechodząc Cieninę Magellana na Pacyfik, pozostało przy życiu pięćdziesięciu sześciu, gdy "Złota Lania" przybijała do nabrzeża w Plymouth.

- A więc... odpowiednio niski wskaźnik SC oznacza automatyczne skierowanie na Tartar?
- Oczywiście! Przecież ktoś musi tam pracować. Od tego zależy nasz wspólny byt, cała nasza gospodarka, ochrona, bezpieczeństwo wewnętrzne.
- Ale... przecież istnieją ogólne zasady, choćby Konwencja Osadnicza, podpisana przez Paradyzję wiele lat temu, które gwarantują jednostce ludzkiej pewne minimum praw i przywilejów... czy wasze Prawo nie stoi w sprzeczności z tymi zasadami? - Skądże znowu! - Wyraz twarzy Alviego zdradzał szczere oburzenie.
- Prawa jednostki ludzkiej są u nas w pełni respektowane! Na każdą jednostkę przypada dokładnie tyle praw i przywilejów, ile przewidują międzyplanetarne konwencje. Reszta zależy wyłącznie od każdego z nas. Na przykład ja posiadam aktualnie około półtorej jednostki, a ci, których wysyła się do pracy na Tartar, mogą posiadać po pół i mniej... To chyba jasne, że na pół jednostki ludzkiej przypada połowa praw i przywilejów! Rinah już od paru chwil przestał rozumieć rozmówcę. Myśli kłębiły mu się w głowie, trudno mu było sformułować pytanie. - Zaraz, zaraz... - wyjąkał, gdy wysiedli z windy na dziesiątym poziomie.
- Co rozumiesz pod pojęciem "jednostki ludzkiej"?
- Jak to: co? - zdziwił się Alvi. - Chyba nie powiesz mi, że u was określa się tym pojęciem coś innego niż u nas! Jednostka - to jednostka. Jak metr, kilogram czy sekunda! Służy do określania wartości SC...
- Co oznacza ten skrót? - Rinah odczuł coś w rodzaju olśnienia i przerażenia zarazem.
- Nie wiesz? Po prostu: Stopień - Człowieczeństwa! - wyjaśnił spokojnie Alvi.

- Taka pamięć musi boleć - powiedziało Dziecko dorosłym tonem, jakim zresztą mówiło zazwyczaj, nie spotykając się nigdy ze swymi rówieśnikami, nie znając nikogo poza Czarownicą. - Chyba lepiej nie pamiętać, bo wtedy łatwiej się żyje.
- Tak - odparła Czarownica. - Łatwiej żyje się bez takiej pamięci, a o wiele gorzej z nią, ale za to wówczas żyje się mądrzej i prawdziwiej. Jest to pamięć gorzka, ale dumna.

Czarownica pomyślała, że jej uczennica najbardziej ze wszystkiego kocha wolność i jej wąskie wargi uśmiechnęły się z satysfakcją.

- Nie udawajcie! - zamachał Wieśniak rękami. -Większość zaczyna się domyślać kim jesteście i nie zawsze ci, którzy powinni. Musicie uciekać, bo we Wsi pokazali się Najeźdźcy. Spieszcie się! I... i tylko jedno... Czy mógłbym choć rzucić okiem na... na...
- Chodź tu - powiedziała Stara Kobieta, wyjmując równocześnie worek spod łóżka i wrzucając do niego ich skromne rzeczy. - Pokaż się temu dobremu człowiekowi i uciekamy.
Dziecko wyszło z komody i stanęło na środku izby w promieniach wpadającego oknem słońca. Jego włosy, zazwyczaj ukryte pod chustką, która teraz zsunęła się z głowy, zalśniły ciepłym, starym złotem. Z zasmarowanej sadzą buzi wyzierały ogromne, niebieskoszare oczy, spoglądając nieruchomo na Wieśniaka.
-... a włosy jak złoto tego kraju, pszenica, a oczy jak niebo przed burzą... Dobre Bogi, pomagajcie, niech się spełni... westchnął Wieśniak. - A teraz uciekajcie, ale szybko.

 

Mogłoby się zdawać, ze wolność zmiany, na którą kładła nacisk Odo, winna odbierać wagę idei przyrzeczenia i przysięgi - wolność składania przydawała jej w istocie znaczenia. Przyrzeczenie jest obraniem kierunku, samoograniczeniem się w wyborze. Jeśli nie obiera się żadnego kierunku - nauczała Odo - jeśłi człowiek podąża do nikąd, nie dokona się też żadna zmiana. Jego wolność wyboru i zmiany nie zostanie wykorzystana, zupełnie tak jakby siedział w więzieniu - takim, które sam zbudował - lub tkwił w labiryncie, w którym żadna z dróg nie jest lepsza od innych. Odo uważała przyrzeczenie, przysięgę i wierność za najistotniejsze podczas zawiłych ścieżek wolności.

Więcej fragmentów powieści "Wydziedziczeni" znajdziesz tutaj.

Zgodnie z Przenikliwym i Trafnym Proroctwem Agnes Nutter - jedynej całkowicie wiarygodnej wróżki - świat skończy się w sobotę. Dokładnie mówiąc: w najbliższą sobotę. Jeszce dokładniej: zaraz po kolacji. A wieczorem zerwą się armie Nieba i Piekła. Zapłoną morza ognia. Księżyc okryje się krwawym całunem.
I to jest główny kłopot Crowleya (byłego węża, dziś agenta Piekła) i jego przeciwnika, a zarazem przyjaciela Azirafala (autentycznego Anioła). Bo oni chcą być tu na dole (lub na górze, z punktu widzenia Crowleya). Nie mają więc wyboru - muszą zatrzymać Czterech Motocyklistów Apokalipsy. Ponad (zdaniem Azirafala poniżej) wszystko najważniejsze jest, by zabić Antychrysta.
Kłopot w tym, ze Antychryst ma dopiero 11 lat, kocha swojego pięknego ogara i jest miłym chłopcem, z którego rodzice mogą być dumni.

Mały Układ był w swej istocie tak prosty, że nawet nie zasługiwał na wielkie litery w nazwie. Jedynym uzasadnieniem takiej pisowni było kryterium uznaniowe (sic!). Podyktował go zdrowy rozsądek stron, które zmagając się jak rasowi agenci wywiadu, doszły do wniosku, że istniejąc od tysięcy lat i zmagając sie ze sobą we wszelkich możliwych okolicznościach, mają o wiele więcej wspólnego z bezpośrednim przeciwnikiem, który był pod ręką, niż z dalekimi sojusznikami i przełożonymi. Ciche gentlemens agreement o nieingerencji w strefu wpływów działania drugiej strony. Układ gwarantował, że nie wygrywając, strona również nie przegrywała, mogła za to wykazać się przed przełożonymi sążnistym raportem o kolejnych sukcesach w ciężkich zmaganiach z przebiegłym i doskonale poinformowanym przeciwnikiem.

Brygadzista powinien byc kompetentny i stanowczy oraz sprawiać wrażenie kogoś, kto w sytuacji krytycznej, gdy panika owłądnie tłumem podwładnych, nie będzie próbował założyć hełmu na lewą stroną, a gdy fajka zgaśnie w zębach, nie będzie miał zadowolonej miny konesera zaciągającego się pierwszym dymem.

[...] W rezultacie uzyskano produkt, który nie różnił się niczym od innych oprócz tego że:
a) był niewiele droższy,
b) jego wartość odżywcza wynosiła w przybliżeniu tyle, co wartość odżywcza spożytego na surowo walkmana Sony.
Bez względu na ilość zjadanego pokarmu, traciło się na wadze*. Grubi kupowali bez przerwy. Chudzi, nie chcąc utyć, także.
*Oraz włosy, pigment skóry, a jeśli jadło się wystarczająco długo - wszelkie inne oznaki życia.

Azirafal był pierwszym aniołem, który miał komputer. Był to stary, powolny egzemplarz z twardą klawiaturą [...]. Azirafal z nabożna czcią używał go do obliczania podatków, a był w tym tak podejrzanie dokładny, że pięć kontroli z wydziału finansowego nabrało głębokiego przekonania, iż ma on na sumieniu nie wykryte morderstwo z premedytacją.

 

  - Szanowny panie - powiedział głosem pozbawionym emocji. - Proponowałbym, żeby rozstał się pan ze szczątkiem tej butelki. Wątpię, by mieszanina ostrych szklanych fragmentów oraz alkoholu zaprawionego barwnikami i substancjami aromatyzującymi niewiadomego pochodzenia, którą wgniata pan sobie w ranę na dłoni, miała korzystny wpływ na pana zdrowie.

  - W tej grze nie sprawdzają się podstawowe zasady sztuki wojennej - odparł z irytacją. - Zastosowałem identyczną taktykę, co Stephen Cobalt Northstar, który dowodził 13 Flotą w wojnie Hrakkean. Odpowiedź Tufa była pozbawiona najmniejszego sensu. Na prawdziwym polu walki przegrałby z kretesem.
  - Zaiste - rzekł Haviland Tuf. - Ma pan nade mną ogromną przewagę. Bądź co bądź jest pan znakomitym znawcą historii wojskowości, ja zaś tylko skromnym kupcem. Nie dysponuję nawet cząstką pańskiej ogromnej wiedzy dotyczącej wielkich bitew historii. Nie wątpię, iż swoje zwycięstwa mogę zawdzięczać wyłącznie niedoskonałości zasad rządzących grą oraz własnej niewybaczalnej ignorancji, tym bardziej więc pragnąłbym uzupełnić rażące luki w moim wykształceniu. Gdyby zechciał pan raz jeszcze zasiąść do gry, mógłbym starannie przeanalizować pańską mistrzowską strategię i wzbogacić skromny arsenał środków, jakimi jestem zmuszony się posługiwać, nieudolnie dążąc do zwycięstwa.

 

Pamiętajcie, że wasze słowa muszą zawsze wyrażać prawdę. Bo słowa są trwalsze od granitu, żyja dłużej niz państwa, narody, stulecia.

- Bardzo mnie kochasz, Eur? - spytałem.
- Mogę moje uczucie określić jednym zdaniem, bo nie znam innych mierników. Kocham cię jak samą siebie!
- Dlaczego jak samą siebie?
- Każdy jest dla siebie najwyższym dobrem. jeśli ktoś twiedzi, że jest inaczej, po prostu kłamie. Otaczający nas świat, wszystkie sprawy, wydarzenia, sytuacje sprowadzamy do wspólnego znaku równania, którym jest nasze ja.
- Mogłabyś powiedzieć, że mnie ubóstwiasz, że tak mnie kochasz, że umarłabyś dla mnie, albo inne takie miłe słowa...
- To są tylko słowa, deklaracje bez pokrycia. W życiu licza się czyny, a nie słowa. Mówić można dużo. Nie kosztuje to wiele i do niczego na ogół nie zobowiązuje.