Jednym z istotnych element贸w sporu mi臋dzy etatystami a libera艂ami jest interwencjonizm pa艅stwowy. Etaty艣ci uwa偶aj膮, 偶e w艂adza publiczna powinna wp艂ywa膰 na 偶ycie gospodarcze, by zapobiega膰 kryzysom, bezrobociu, lub w celu zapewnienia wzrostu gospodarczego itd.
Libera艂owie natomiast uwa偶aj膮, 偶e interwencjonizm jest lekarstwem znacznie gorszym od chor贸b, kt贸rym rzekomo ma zapobiega膰, czy kt贸re ma leczy膰. Nie tylko nie jest w stanie zaradzi膰 偶adnemu z艂u, ale w dodatku zawsze prowadzi do ograniczenia zakresu wolno艣ci ludzkiej. 呕eby wyrobi膰 sobie w tej sprawie pogl膮d, warto zapozna膰 si臋 z chyba najstarszym w literaturze 艣wiatowej opisem zastosowania interwencjonizmu pa艅stwowego i ze skutkami tej operacji.
Nowy podatek i nowe urz臋dy
Opis ten znajduje si臋 w Ksi臋dze Rodzaju Starego Testamentu i obejmuje dzia艂alno艣膰 J贸zefa, kt贸rego zawistni bracia sprzedali w niewol臋 i kt贸ry trafi艂 do Egiptu. Tam, dzi臋ki umiej臋tno艣ci wyja艣niania sn贸w, kt贸r膮 zaimponowa艂 faraonowi (jest to kariera typowa dla wielu ekonomist贸w), zosta艂 pierwszym ministrem i rozpocz膮艂 realizowanie po kolei kilku polityk interwencyjnych. Jak pami臋tamy, faraonowi ukaza艂o si臋 we 艣nie siedem kr贸w t艂ustych. Zosta艂y one po偶arte przez siedem kr贸w chudych. J贸zef wyja艣ni艂 faraonowi, 偶e po siedmiu latach urodzaju nast膮pi siedem lat nieurodzaju i wypada przygotowa膰 na to ca艂e pa艅stwo, wed艂ug nast臋puj膮cego programu interwencjonistycznego:
"Niech faraon tak ustanowi nadzorc贸w, by zebra膰 pi膮t膮 cz臋艣膰 urodzaj贸w w Egipcie podczas siedmiu lat obfito艣ci. Niech oni nagromadz膮 wszelk膮 偶ywno艣膰 podczas tych lat pomy艣lnych, kt贸re nadejd膮. Niech gromadz膮 zbo偶e do rozporz膮dzenia faraona jako zaopatrzenie dla miast i niechaj go strzeg膮. A b臋dzie ta 偶ywno艣膰 zachowana dla kraju na siedem lat g艂odu, kt贸re nastan膮 w Egipcie. Tak wi臋c nie wyginie ludno艣膰 tego kraju z g艂odu". (Rdz. 41.34.)
Faraonowi taki program bardzo si臋 spodoba艂, wi臋c nie namy艣laj膮c si臋 d艂ugo, powiedzia艂 J贸zefowi: "Ty zatem b臋dziesz nad moim dworem i twoim rozkazom b臋dzie pos艂uszny ca艂y m贸j nar贸d. Jedynie godno艣ci膮 kr贸lewsk膮 b臋d臋 ci臋 przewy偶sza艂". (Rdz. 41. 40.)
Jak widzimy, program J贸zefa rozpoczyna艂 si臋 od ustanowienia dodatkowego podatku w naturze i to do艣膰 wysokiego, bo obejmuj膮cego a偶 20 procent zbior贸w. By艂 to podatek dodatkowy, bo przecie偶 w pa艅stwie egipskim musia艂y istnie膰 ju偶 inne podatki. Je艣li chodzi o konstrukcj臋, by艂 to podatek przychodowy, wymagaj膮cy kontrolowania zbior贸w u ka偶dego ch艂opa. Zak艂adaj膮c, 偶e wymierzanie tego podatku i jego pobieranie odbywa艂o si臋 rzetelnie, trzeba by艂o do tego celu zatrudni膰 wielu urz臋dnik贸w, kt贸rzy kontrolowali zbiory w ka偶dym gospodarstwie, a potem wymierzali podatek. Drugim ubocznym skutkiem tego programu interwencjonistycznego by艂o skokowe powi臋kszenie biurokratycznego aparatu pa艅stwa. Wydaje si臋, 偶e zgodnie z zasad膮 obowi膮zuj膮c膮 do dnia dzisiejszego, urz臋dnicy ci byli utrzymywani w艂a艣nie z cz臋艣ci podatku, kt贸rego obliczaniem i pobieraniem si臋 trudnili. Trzecim zatem ubocznym skutkiem tego programu by艂 wzrost koszt贸w funkcjonowania pa艅stwa.
Ale na tym, rzecz prosta, si臋 nie ko艅czy艂o. Zak艂adam, 偶e ka偶dy podatnik dostarcza艂 ziarno ju偶 na w艂asny koszt, co oczywi艣cie podnosi艂o wysoko艣膰 podatku, nieznacznie, niemniej jednak. Znacznie wi臋ksze koszty wi膮za艂y si臋 natomiast z konieczno艣ci膮 budowania magazyn贸w, mog膮cych pomie艣ci膰 zbo偶e dostarczane w ramach tego podatku, no i koszar dla wojska, kt贸re magazyn贸w tych pilnowa艂o. Takich magazyn贸w musia艂o powstawa膰 du偶o i to jednocze艣nie na ca艂ym obszarze pa艅stwa, bo trudno sobie wyobrazi膰, by ch艂opi dowozili zbo偶e na jakie艣 wielkie odleg艂o艣ci. Musia艂o by膰 to finansowane z innych dochod贸w pa艅stwowych, nie wykluczone, 偶e z dodatkowych podatk贸w, albo w postaci pieni臋偶nej, albo w postaci darmowej robocizny i u偶yczania dla potrzeb budowlanych zwierz膮t poci膮gowych. Oznacza to, 偶e znaczna cz臋艣膰 ludno艣ci zosta艂a zaanga偶owana do realizacji programu budowlanego, kt贸ry by艂 kolejn膮, uboczn膮 konsekwencj膮 interwencjonistycznej polityki J贸zefa. Podobnie znaczna cz臋艣膰 zwierz膮t poci膮gowych zosta艂a odci膮gni臋ta z rolnictwa. Pami臋taj膮c, 偶e 贸wczesne rolnictwo egipskie wymaga艂o nieustannej pracy przy irygacji, odci膮gni臋cie ludzi i zwierz膮t na budowy musia艂o odbi膰 si臋 katastrofalnie na pracach irygacyjnych. W tej sytuacji jest wysoce prawdopodobne, 偶e wysoki, 20-procentowy podatek zbo偶owy, inne, dodatkowe 艣wiadczenia pieni臋偶ne, a tak偶e podatki w formie darmowej robocizny ludzi i zwierz膮t poci膮gowych, w ci膮gu 7 lat doprowadzi艂y do ostrego kryzysu w rolnictwie, kt贸rego nast臋pstwem by艂 spadek plon贸w i g艂贸d. Jest to prawdopodobne tym bardziej, 偶e biblijny autor, bardzo spostrzegawczy i skrupulatny, nie podaje jakiejkolwiek naturalnej przyczyny nieurodzaju, np. 偶e Nil przesta艂 wylewa膰, czy 偶e pojawi艂a si臋 szara艅cza, albo co艣 takiego. Wygl膮da zatem na to, 偶e g艂贸d by艂 po prostu rezultatem zastosowania interwencjonistycznego programu J贸zefa, podobnie, jak kilka tysi臋cy lat p贸藕niej na Ukrainie, nawiasem m贸wi膮c, te偶 na skutek zarz膮dze艅 J贸zefa.
Program przekszta艂ce艅 w艂asno艣ciowych
Nadej艣cie g艂odu otworzy艂o nowy etap w realizacji interwencjonistycznego programu J贸zefa. "Gdy by艂 g艂贸d na ca艂ej ziemi, J贸zef otwiera艂 wszystkie spichlerze, w kt贸rych by艂o zbo偶e i sprzedawa艂 zbo偶e Egipcjanom, w miar臋, jak w Egipcie g艂贸d stawa艂 si臋 coraz wi臋kszy". (Rdz.41.56.) Warto zwr贸ci膰 uwag臋, 偶e zbo偶e skonfiskowane ch艂opom w ramach podatku przychodowego J贸zef w czasie g艂odu s p r z e d a w a 艂. Sk艂ania nas to do podejrze艅, i偶 g艂贸d w Egipcie zosta艂 przez tego sprytnego i bezwzgl臋dnego cz艂owieka 艣wiadomie wykalkulowany, jako element przymusu ekonomicznego dla przeprowadzenia programu przekszta艂ce艅 w艂asno艣ciowych. Oto bowiem, co si臋 wkr贸tce okaza艂o: "W ca艂ym kraju nie by艂o 偶ywno艣ci, tote偶 nasta艂 bardzo ci臋偶ki g艂贸d. Ziemie Egiptu i Kanaanu by艂y wyczerpane skutkiem g艂odu. J贸zef za艣 zgromadzi艂 w贸wczas wszystkie pieni膮dze, jakie znajdowa艂y si臋 w Egipcie i Kanaanie, za zbo偶e, kt贸re kupowano i pieni膮dze te oddawa艂 do pa艂acu faraona". (Rdz.47.13.) Wygl膮da zatem na to, 偶e pierwszy minister dzia艂a艂 w zmowie ze swym faraonem, kt贸ry od samego pocz膮tku zosta艂 wprowadzony w szczeg贸艂y projektu i dlatego z tak膮 skwapliwo艣ci膮 J贸zefa wywy偶szy艂. I c贸偶 si臋 sta艂o w sytuacji, gdy "wszystkie pieni膮dze", a wi臋c ca艂a got贸wka znalaz艂a si臋 w pa艂acu faraona? "Egipcjanie przychodzili do J贸zefa, prosz膮c go: daj nam chleba. Czy偶 mamy umrze膰 w twoich oczach? Nie mamy ju偶 bowiem pieni臋dzy. A J贸zef m贸wi艂: je艣li nie macie pieni臋dzy, sprowad藕cie wasz 偶ywy dobytek, a dam wam za niego zbo偶e. Sprowadzili wi臋c sw贸j 偶ywy dobytek do J贸zefa i on dawa艂 im 偶ywno艣膰 w zamian za konie, za stada owiec i wo艂贸w oraz os艂y" (Rdz. 47.15.)
A co by艂o potem? A potem by艂o jeszcze gorzej. Zdesperowani poddani zaproponowali: "Kup wi臋c nas i nasz膮 ziemi臋 za chleb; b臋dziemy niewolnikami faraona, a nasza ziemia jego w艂asno艣ci膮. (...) J贸zef wykupi艂 wi臋c wszystkie grunty w Egipcie dla faraona; ka偶dy bowiem Egipcjanin sprzeda艂 swe pole, gdy偶 g艂贸d by艂 coraz wi臋kszy. Tak wi臋c ziemia sta艂a si臋 w艂asno艣ci膮 faraona. Ludno艣膰 za艣 od jednego do drugiego kra艅ca Egiptu przeni贸s艂 do miast. Nie wykupi艂 tylko grunt贸w kap艂an贸w, gdy偶 by艂 przywilej faraona dla kap艂an贸w i na jego podstawie mieli oni zapewnione utrzymanie. Dlatego nie sprzedali swoich grunt贸w. Potem J贸zef przem贸wi艂 do ludno艣ci: oto dzisiaj naby艂em was i wasz膮 ziemi臋 dla faraona. Macie tu ziarno i obsiejcie ziemi臋. A gdy nadejd膮 偶niwa, oddacie pi膮t膮 cz臋艣膰 plon贸w faraonowi" (Rdz. 47.19.20.21.22.23.). Jak widzimy, realizacja interwencjonistycznego programu J贸zefa, uzasadnionego pierwotnie pragnieniem zapobie偶enia kl臋sce g艂odu, nie tylko nie zapobieg艂a 偶adnej kl臋sce, bo g艂贸d przecie偶 wyst膮pi艂, ale wed艂ug wszelkiego prawdopodobie艅stwa, ona w艂a艣nie g艂贸d ten wywo艂a艂a i poci膮gn臋艂a za sob膮 fatalne nast臋pstwa w postaci przechwycenia ca艂ego maj膮tku ruchomego i ziemi wolnych dotychczas ch艂op贸w egipskich, zamieniaj膮c ich samych w niewolnik贸w pa艅stwowych.
Charakterystyczne, 偶e 20-procentowy podatek zbo偶owy zosta艂 utrzymany r贸wnie偶 w stosunku do niewolnik贸w. Wydaje si臋, 偶e J贸zefowi chodzi艂o o zapewnienie 艣rodk贸w utrzymania dla stworzonego przeze艅 aparatu biurokratycznego, kt贸ry pozostawa艂 pod jego kontrol膮 i by艂 wa偶nym instrumentem jego w艂adzy. Nie jest zatem wykluczone, 偶e podatek ten by艂 pobierany r贸wnie偶 w okresie g艂odu, stanowi膮c dodatkowy instrument nacisku ekonomicznego. Biblijny autor nie wspomina o tym, by膰 mo偶e pragn膮c ukry膰 przed nami okrucie艅stwo, jakie musia艂o towarzyszy膰 pobieraniu tego podatku w okresie powszechnego g艂odu.
Analogie z oddzia艂ami zaporowymi NKWD na Ukrainie i Kubaniu w latach 30-tych XX w. po prostu rzucaj膮 si臋 w oczy. Mo偶na zatem powiedzie膰, 偶e J贸zef w ci膮gu 14 lat przeprowadzi艂 w Egipcie rewolucj臋 typu socjalistycznego. Nic zatem dziwnego, 偶e w kilka tysi臋cy lat p贸藕niej, w Rosji, inni dzia艂acze socjalistyczni, kt贸rzy zreszt膮 dzia艂alno艣膰 J贸zefa w Egipcie musieli doskonale zna膰 (wszak i Stalin by艂 przez rok w seminarium duchownym; Oleksy te偶 - przyp. red.), zastosowali ca艂kiem podobn膮 recept臋 do przechwycenia ca艂ej w艂asno艣ci na rzecz pa艅stwa, a tak naprawd臋 - oligarchii partyjnej, zamieniaj膮c wszystkich Rosjan w niewolnik贸w pa艅stwowych. Poniewa偶 zapomnieli o przywileju dla kap艂an贸w, konieczne by艂o zastosowanie terroru.
Wsp贸艂cze艣ni J贸zefowie ju偶 tego b艂臋du nie pope艂niaj膮, przeciwnie - staraj膮 si臋 zapewni膰 sobie poparcie 艣rodowisk opiniotw贸rczych, dzi臋ki kt贸remu nikt nie zwraca uwagi na rozmiar w艂asno艣ci, przechwytywanej we wszystkich krajach przez banki, kt贸re wyrobi艂y sobie u faraon贸w przywilej wyp艂ukiwania z艂ota z powietrza.
Stanis艂aw Michalkiewicz