Filozofia analityczna
Rzecz idzie o ustalenie wzajemnego stosunku Myśl - Język - Świat.
 

Przejdź do: Zagadnienia i terminologia    Galeria postaci  Ksiąki do przeczytania    Teksty rne    Logika - wprowadzenie   Semiotyka logiczna (Jerzego Pelca)
Filozofia Analityczna: Kazimierz Ajdukiewicz John Langshaw Austin Alfred J. Ayer Rudolf Carnap Donald Davidson Gottlob Frege Ernest Gelner Kurt Goedel Saul Kripke Stanisaw Lem Hilary Putnam Karl E. Popper Willard Van Orman Quine Hans Reichenbach Richard Rorty Bertrand Russell Gilbert Ryle Moritz Schlick John R. Searle Alfred North Whitehead Ludwik Wittgenstein Peter F. Strawson Alfred Tarski Alan Turing   Pozostali

 


 


John R. Searle

 

Na podstawie: Umys艂, m贸zg i nauka, t艂um. J. Bobryk, PWN-Logos 1995

1. Problem psychofizyczny

Cz艂owiek my艣艂i o sobie jako o istocie 艣wiadomej, wolnej, rozwa偶nej i racjonalnie dia艂aj膮cej w 艣wiecie, o kt贸rym nauka m贸wi, i偶 sk艂ada si臋 on jedynie z pozbawionych 艣wiadomo艣ci i bezdusznych cia艂 fizycznych. Powstaje tu tzw. problem psychofizyczny, tj. jaki jest stosunek pomi臋dzy ludzkimi umys艂ami i reszt膮 艣wiata, kt贸ry wsp贸艂cze艣nie przyjmuje posta膰 pytania o relacj臋 pomi臋dzy m贸zgiem a umys艂em. Jednym ze 藕r贸de艂 tego problemu jest dokonane w XVII w. przez Kartezjusza rozr贸偶nienie na substancje cielesne i duchowe, oraz niemo偶no艣膰 wyja艣neinia zachodz膮cych pomi臋dzy nimi stosunk贸w.
   Materialistyczne koncepcje umys艂u, takie jak behawioryzm, funkcjonalizm, czy fizykalizm zaprzeczaj膮 przekonaniu, i偶 mamy w swoim wn臋trzu subiektywne, 艣wiadome stany umys艂owe.
Zjawiska umys艂owe maj膮 bowiem cztery cechy, kt贸re zdaj膮 si臋 nie do pogodzenia z "naukowym" obrazem 艣wiata sk艂膮daj膮cego si臋z rzeczy materialnych:
1. 艣wiadomo艣膰,
2. intencjonalno艣膰 - cecha, dzi臋ki kt贸ej nasze umys艂y s膮 nakierowane na co艣, sa o czym艣
3. subiektywnos膰 stan贸w umys艂owych - moje stany umys艂owe sa odmienne od stan贸w umys艂owych innych os贸b
4. przyczynowe oddzia艂ywanie umys艂u - my艣lenie potoczne sk艂ania nas do za艂o偶enia, 偶e nasze my艣li i doznania faktycznie wp艂ywaja na spos贸b naszego zachowania, 偶e sa przyczynami zdarze艅 w 艣wiecei fizycznym.

Wg Searle'a zjawiska umys艂owe, wszystkie 艣wiadome i nie艣wiadome zjawiska psychiczne, doznania wzrokowe czy s艂uchowe,, ca艂o艣膰 naszego 偶ycia psychicznego, sa efektem proces贸w zachodz膮cych w naszym m贸zgu.. Aby wyja艣ni膰, w jaki spos贸b zjawiska fizyczne oddzia艂ywuj膮 na psychiczne Searle wprowadza bardzo skomplikowan膮 koncepcj臋 przayczynowo艣ci. Przez analogi臋 do fizyki wprowadza on rozr贸偶nienie na systemy mikro- i makrofizyczne, na skal臋 cz膮stek i skal臋 przedmiot贸w. W przypadku takich cech jak np. p艂ynno艣膰 przyjmujemy, 偶e cecha wy偶szego poziomu (makro艣wiat) jest skutkiem proces贸w zachodz膮cych w mikro艣wiecie, a jednocze艣nie faktyczn膮 cech膮 cia艂a sk艂adaj膮cego si臋 z molek贸艂. Pewne cechy makro艣wiaata s膮 zarazem powodowane tym, co dizeje si臋 w mikro艣wiecie, jak i7 sa realizowane w fizyzcnym systemie sz艂o偶onym z cz膮stek elementarnych. Mamy tu do czynienia z oddzia艂ywaniem przyczynowo-skutkowym, lecz jednocze艣nie cechy powierzchniowe s膮 po prostu cechami z wy偶szego poziomu opisu dok艂adnie tego przedmiotu, kt贸ry sk艂ada si臋 z cz膮stek, kt贸ych zachowanie jest przyczyn膮 wspomnianych cech powierzchniowych. Analogicznie "psychiczno艣膰" jest skutkiem proces贸w w enuronach, lub zespo艂ach neuronalnych w m贸zgu, lecz jednocze艣nie jest ona rzeczywist膮 cech膮 system贸w nerwowych. O wodzie m贸wi si臋, 偶e jest mokra - o jej cz膮stkach orzec tego nei mo偶na. Podobnie m贸wimy "M贸zg do艣wiadcza b贸lu", a nie "Ten neuron do艣wiadcza b贸lu".

 

 

 

 

 

2. Czy komputery moga my艣le膰?

(Umys艂 ma SEMANTYK臉, a nie tylko syntaktyk臋 - poza struktur膮 formaln膮 ma jeszcze jekie艣 tre艣ci)

W filozofii, psychologii i teorii sztucznej inteligencji przewa偶a stanowisko podkre艣laj膮ce analogie pomi臋dzy dzia艂aniem ludzkiego m贸zgu i cyfrowego komputera - wg skrajnej wersji tego stanowiska m贸zg jest rodzajem komputera, za艣 umys艂 pewnego rodzajem komputerowego programu. Z tego punktu widzenia, ka偶dy system fizyczny, odpowiednio zaprogramowany, maj膮cy odpowiednie wej艣cia i wyj艣cia, b臋dzie obda偶ony umys艂em dkok艂adni takim samym jak ka偶dy cz艂owiek. Searle podejmuje si臋 falsyfikacji takich pogl膮d贸w. Jego zdaniem w idei komputera cyfrowego istotne jest to, 偶e jego operacje mog膮 by膰 scharakteryzowane czysto formalnie, to znaczy 偶e mo偶na opisa膰 jego dzia艂anie za pomoc膮 abstrakcyjnych symboli. Symbole tego typu nie maj膮 jednak znaczenia semantycznego - nie odnosz膮 si臋 do niczego. Moga one by膰 scharakteryzowane czysto formalnie, ze wzgl臋du na ich zwi膮zki syntaktyczne. Natomiast mie膰 umys艂 to co艣 wi臋cej ni偶 realizowa膰 formalne czy syntaktyczne operacje. nasze stany umys艂owe maj膮 bowiem, na mocy definicji, zawsze jak膮艣 tre艣膰. Tzn. nawet je艣li nasze my艣li s膮 ci膮giem symboli, musi by膰 w my艣leniu co艣 wi臋cej ni偶 abstrakcyjne symbole, gdy偶 ci膮gi symboli same w sobie nie maj膮 偶adnego znazcenia. Je艣li my艣l jest zawsze my艣l膮 o czym艣, to dany ci膮g symboli musi mie膰 jakie艣 znazenie, by sta艂 si臋 my艣l膮. Umys艂 ma zatem co艣 wi臋cej ni偶 syntaktyk臋 - ma semantyk臋. W odr贸偶neiniu od komputer贸w umys艂y s膮 semantyczne w tym sensie, 偶e poza struktur膮 formaln膮 maj膮 jeszcze jakie艣 tre艣ci.

- M贸zgi s膮 przyczynami umys艂贸w (procesy umys艂owe, kt贸re jak si臋 wydaje konstytuuj膮 umys艂, sa w ca艂o艣ci skutkami proces贸w zachodz膮cych wewn膮trz m贸zgu;
- Syntaktyka nie wystarcza dla semantyki (Rozr贸偶neinie tego co czysto formalne i tre艣ci
- program komputerowy jest ca艂kowicie okre艣lany przez swoj膮 formaln膮 b膮d藕 syntaktyczn膮 struktur臋
- umys艂y zawieraj膮 tre艣ci psychioczne, tre艣ci semantyczne.

Wniosek 1: Nie ma takieo programu komputerowego, kt贸ry sam w sobie wyposa偶y艂by system w umys艂. Programy zatem nei sa umys艂ami, ani same w sobie nie wystarcz膮 do powstania umys艂u.
Wniosek 2: Czynno艣ci m贸zgu ograniczone tylko do realizowania programu komputerowego nei wystarcz膮, by funkcjonowanie m贸zgu doprowadzi艂o do powstania umys艂u.
Wniosek 3: Cokolwiek, co mog艂o by膰 przyczyn膮 umys艂u, musia艂oby miec moc oddzia艂ywania pzryczynowego por贸wnywaln膮 z mo偶liw艣ciami m贸zgu.
Wniosek 4: Wyposa偶enie jakiego艣 wybudowanego przez nas artefaktu w program komputerowy nie wystarcza, by mioa艂 on stany umys艂owe por贸wnywalne z ludzkimi. Artefakt taki powienien oczywui艣cie mie膰 zdolnos膰 przyczynowego oddzia艂ywania por贸wnywaln膮 z mo偶liwo艣ci膮 ludzkiego m贸zgu.

 

 

3. Nauka o poznawaniu

Potocznie wyja艣nienia ludzkich zachowa艅 czynione sa za pomoc膮 termin贸 mentalistycznych, takich jak pragneinia, 偶yczenia, obawy, nadzieje i in. Jednocze艣nei zak艂膮da si臋, 偶e musi istnie膰 mo偶liwo艣膰 wyja艣niania ludzkich zachowa艅 przez odwo艂ywanie si臋 do proces贸 zachodz膮cych w m贸zgu. Problem polega na tym, z臋 pierwszy typ wyja艣nie艅 jest nienaukowy. Drugi typ ma naukowy charakter, nie wiadomo jednak, jak zastosowac go praktycznie. Problem ten tworzy przepa艣膰 mi臋dzy m贸偶giem a umys艂em. Pr贸ba zasypania tej przepa艣ci, takie jak behawioryzm i kogniywizm (my艣lenie jest procesem przetwarzania informacji, to za艣 jest niczym innym jak manipulacj膮 symbolami), nei powiod艂y si臋, i dlatego nei ma 偶adnej przepa艣ci.
Wg Searle'a a wbrew kognitywistom, w przypadku stosowania si臋 do reg贸艂 przez ludzi i komputery istneije zasadnicza r贸偶nica. W przypadku ludzi, gdy ci stosuj膮 si臋 do reg贸艂, s膮 prowadzeni faktyczn膮 tre艣ci膮 lub znaczeniem regu艂y - znaczenie jest tu przyczyn膮 zachowania. Ludzie nie kieruj膮 si臋 regu艂ami w taki sam spos贸b, w tym samym znaczeniu tego zwrotu, jak komputery podlegaj膮 regu艂om. Komputery w og贸le nie stosuj膮 si臋 do reg贸艂, one tylko dzia艂aj膮 zgodnei z pewnymi formalnymi procedurami.

 

 

 

4. Struktura dzia艂ania

Pocz膮tkowo ludzie sk艂aniaj膮 si臋 ku temu, aby odmienne rodzaje dzia艂a艅 lub zachowa艅 uto偶samia膰 z typami ruch贸w cielesnych. Nie jest to jednak s艂uszne - na ten sam ci膮g ruch贸 cia艂膮 moze tworzy膰 taniec, nadawanie sygna艂贸w, gimnastyk臋, i in. Pnadto, ten sam typ dzia艂ania mo偶e by膰 realizowany przez znacznie odmienne typy fizyczne ruch贸w - wiadomos膰 mozna przes艂a膰 na kartce, telegraficznie, telefonicznie itd. Trzecia cech膮 dzia艂ania jest to, 偶e jego wykoanwca ma szczeg贸ln膮 pozycj臋 w proceise jego poznawania. Zatem istneije wi臋cej odmian dzia艂ania ni偶 rodzaj贸w ruch贸w fizycznych, dzia艂ania maj膮 upzywilejoany spos贸b opisu, ludzie wiedz膮, co czyni膮 bez obserwacji, zasady wg kt贸rych idwentyfikujemy i wyja艣niamy dzia艂ania, s膮 same w sobei cz臋艣ci膮 dzia艂ania, tzn. cz臋艣ciowo tworz膮 to dzia艂anie.

Struktura ludzkiego zachowania
Stan intencjonalny taki jak s膮d, pragneinie lub intencja, czyli zamiar, znamionuj膮 dwa sk艂adniki. Jeden mo偶na nazwa膰jego "tre艣ci膮" decyduj膮c膮 o tym, 偶e stany te odnosz膮 sie do czego艣, drugi "psychologiczn膮 modalno艣ci膮" lub "typem". R贸偶ne typy stan贸w intencjonalnych mog膮 mie膰 t膮 sam膮 tre艣膰. Tre艣膰 i rodzaj stan贸w umys艂owych ustalaj膮 ich zwi膮偶ki ze 艣wiatem. Nasze s膮dy b臋d膮 prawdziwe, gdy b臋d膮 odpowiada艂y temu, jaki jest 艣wiat. Stany intencjonalne zawsze maj膮 zatem warunki satusfakcji.Stany takie maj膮 zcasem moc przyczynow膮, np. chc臋 p贸j艣膰 do kina i id臋 do kina. Mamy tu wewn臋trzny zwi膮zek mi臋dzy skutkkeim i przyczyn膮, gdy偶 przyczyna jest przedstawieniem tego stanu rzeczy, kt贸ry determinuje. Ten rodzaj stosunk贸nazywa si臋 "przyczynowo艣ci膮 intencjonaln膮". Stany intencjonalne sk艂adaj膮 si臋 z tre艣ci zawartych w okre艣艂onych modalno艣ciach, wyznazcaj膮 warunki ich satysfakcji, czasami s膮 przyczynami zdazre艅.

Zasada 1: Dzia艂ania znamionuj膮 dwa sk艂膮dniki - sk艂adnik umys艂owy i fizyczny
Zasada 2: Sk艂adnik umys艂owy dzia艂ania to intencja, reprezentuje, odzwierciedla i powoduje sk艂膮dnik fizyczny.
Zasada 3: W rzeczywistej strukturze dzia艂ania oraz w opisach i wyja艣nieniach tego dzia艂ania istotn膮 rol臋 odgrywa pewien rodzaj determinowania, kt贸rym jest przyczynowo艣膰 intencjonalna. Ruchy naszych cia艂 s膮 skutkami naszych intencji.;

Zasada 4: Fundamentalnym rozr贸偶neiniem w teorii dzia艂ania jest rozr贸偶nienie tych dzia艂a艅, kt贸re by艂y wcze艣niej przemy艣lane (efektu poprzedzaj膮cego planu), oraz dzia艂a艅 spontanicznych, w kt贸rych czynimy co艣 bez poprzedaaj膮cej refleksji.
Powinni艣my odr贸偶nia膰 intencje poprzedzaj膮ce czyli intencje uformowane przed podj臋ciem dzia艂ania, oraz intencje w dzia艂aniu, kt贸re s膮 intencjami, jakie mamy wtedy, gdy juz dzia艂amy.
Zasada 5: Stworzenie intencji poprzedzaj膮cej dzia艂anie jest, a przynajmniej na og贸艂, skutkiem istnienia praktycznego rozumu. Rozum praktyczny jest zawsze namys艂em nad najlepszym wyborem pomi臋dzy pragneiniami wchodz膮cymi w konflikt.
Zasada 6: Wyja艣neinie ludzkiego dzia艂ania musi zawsze zawiera膰 t膮 tre艣膰, kt贸ra istneije w ludzkiej g艂owie wtedy, gdy cz艂owiek dzia艂a, b膮d藕 rozwa偶a swoje intencje podj臋cia dzia艂ania. Je艣艂i wyja艣nienie rzeczywi艣cie co艣 wyja艣nia, tre艣ci wywo艂uj膮ce zachowanie, poprzez mechanizm przyczynowo艣ci intencjonalnej, musza byc identyczne z tre艣ciami zawartymi w wyja艣nieniu naszego dzia艂ania.
Zasada 7: Ka偶dy san intencjonalny funkcjonuje wy艂膮zcnie jako cz臋艣膰 sieci innych stan贸 intencjonalnych. Przez "funkcjonowanie" rozumie si臋 to,偶e okre艣la on swoje warunki satysfakcji w relacjach do ca艂o艣ci, na kt贸r膮 sk艂膮daj膮 si臋 inne stany intencjonalne.
Zasada 8: Ca艂o艣膰 sieci stan贸w intencjonalnych funkcjonuje na podstawie ludzkich zdolno艣ci, kt贸re same w sobei nie s膮 stanami umys艂owymi. Zachowanie mo偶e jednocze艣nie zawiera膰 wewn臋trzne stany umys艂owe i by膰 ich skutkiem.

 

 

 

5. Nadzieje dla nauk spo艂ecznych

Searl m贸wi, 偶e istneije rozr贸偶nienie, mi臋dzy ludzkim zachowaniem, a zjawiskami fizycznymi. Typowa teoria wyja艣niania w nauce polega na pokazaniu, jak istneinie danego zjawiska wynika z okre艣lonych praw naukowych. Prawa te sa uog贸lnieniami wyprowadzonymi ze sposobu istneinia zjawisk. Na podstawie tych praw mozemy wydedukowa膰, jakie b臋d膮 nast臋stawa danego zjawiska. Ten spos贸b jest bezu偶yteczny w wyja艣nianiu ludzkiego zachowania - brak nam parw wyja艣niaj膮cych konkretne przyk艂膮dy. Nawet je艣li mamy, to i tk nie akceptujemy uog贸lnie艅 jako wyja艣nie艅 naszych w艂asnych zachowa艅.
Jedno z wyja艣nei艅 braku 艣cis艂cyh parw 艂膮cz膮cych to co fizyczne i umys艂owe, jest twierdzenie D. Davidsona, 偶e poj臋cei racjonalno艣ci, logicznej zgodno艣ci i sp贸jno艣ci cz臋艣ciowo konstytuuj膮 poj臋cie zjawisk umys艂owych, a jednocze艣nie wszystkie te poj臋cia nie daj膮 si臋 przae艂o偶y膰 na system poj臋膰 uzywany w fizyce. Zasadniczo - UMYS艁OWY CHARAKTER ZJAWISK SPO艁ECZNYCH.
1. Aby mog艂y istnie膰 prawa zjawisk spo艂ecznych, w taki sensie jak istneij膮 prawa fizyki, musi istnie膰 mo偶liwo艣膰 przyporz膮dkowania zjawisk identyfikowanych wg terminologii nauk sp艂ecznych i psychologicznych, oraz zjawisk opisywanych i identyfikowanych w terminach nauk fizycznych.
2. Zjawiska spo艂eczne s膮 w du偶ej mierze zdefiniowane w terminach postaw przyjmowanych przez ludzi.
3. Kategorie te s膮 otwarte nanowe fizyczne cechy kategoryzowanych zjawisk.
4. nie mog膮 istnie膰 偶adne prawa pomostowe, ustalaj膮ce zwi膮zki pomi臋dzy spo艂ecznymi i fizycznymi cechami zjawisk.
5. Nie jest mo偶艂iwe stworzenie takiegorodzaju praw pomostowych dla po艂膮czenia zjawisk opisywanych w terminach mentalistycznych i zjawisk neurofizjologicznych, czyli umys艂u z m贸zgiem.

 

 

Podsumowanie og贸lne dorobku

 

SEARLE


Czynno艣ci mowy鈥


Czynno艣膰 mowy podstawow膮 jednostk膮 komunikacji

        1. czynno艣ci wypowiadania 鈥 wypowiadanie s艂ów

        2. czynno艣ci zdaniowe 鈥 odnoszenie si臋 i orzekanie

        3. czynno艣ci illokucyjne 鈥 stwierdzanie, pytanie, rozkazywanie itp.


Regu艂y regulatywne (reguluj膮 istniej膮c膮 uprzednio dzia艂alno艣膰) i konstytutywne (reguluj膮 dzia艂alno艣膰, której istnienie jest logicznie zale偶ne od regu艂)


  1. Rozumie膰 zdanie, to zna膰 jego znaczenie

  2. Znaczenie zdania wyznaczaj膮 regu艂y, które okre艣laj膮 zarówno warunki wypowiadania zda艅, jak te偶 to co, za zdanie uchodzi

  3. Wypowiadanie zdania i to, 偶e si臋 je ma na my艣li zale偶y od intencji

  4. zdanie dostarcza konwencjonalnych 艣rodków spe艂nienia intencji wytworzenia pewnych skutków illokucyjnych w s艂uchaj膮cym.


Je偶eli mówi膮cy odnosi si臋 do jakiego艣 przedmiotu, identyfikuje lub mo偶e na 偶膮danie zidentyfikowa膰 ten przedmiot, niezale偶nie od wszystkich innych przedmiotów.


Rodzaje wyra偶e艅 odnosz膮cych si臋

  1. nazwy w艂asne

  2. z艂o偶one zwroty rzeczownikowe w liczbie pojedynczej

  3. zaimki

  4. tytu艂y


Warunki konieczne do ca艂kowicie spe艂nionego odniesienia:

  1. musi istnie膰 jeden i tylko jeden przedmiot, do którego stosuje si臋 dane wyra偶enie

  2. s艂uchaj膮cemu musz膮 by膰 dane dostateczne 艣rodki, by zidentyfikowa艂 przedmiot na podstawie tego wyra偶enia.



Umys艂 na nowo鈥


Nie istniej膮 stany mentalne jako obiektywne zjawiska przyrody (tylko pierwszoosobowe - privilage acces)


Stany mentalne niekorygowalne (nigdy si臋 nie mylimy, 偶e co艣 odczuwamy)


Obliczeniowo艣膰 znaturalizowana


Hipoteza t艂a

Komputer ani mózg niczego nie obliczaj膮 鈥 dopiero procesy zachodz膮ce w nich s膮 traktowane jako reprezentacja 鈥 przebieg oblicze艅


Intencjonalno艣膰 znaturalizowana


Przyczynowo艣膰 mentalna 鈥 stany mentalne realne, biologiczne, powodowane przez biologiczne zjawiska i powoduj膮ce nast臋pne (308-310)

艢wiadomo艣膰 biologiczn膮 w艂asno艣ci膮 mózgu cz艂owieka

 

 

 

 

6. Wolnos膰 ludzkiej woli.

Z pewnego punktu widzenia ludzie gotowi sa przyzna膰, 偶e skoro 艣wiat sk艂膮da si臋 z cz膮stek i oddzia艂ywa艅 mi臋dzy nimi, skoro wszystko mo偶na opisa膰 w terminach tych oddzia艂ywa艅, to nei ma po prostu miejsca na istneinie wolnej woli.. Z drugiej strony empirycznym faktem dotycz膮cym naszego zachowania jest to, 偶e nie jest tak przewidywalne jak zjawiska przyrodnicze, gdy偶 w wielu wypadakch cz艂owiek m贸g艂by zrobi膰 co艣 innego ni偶 zrobi艂. Wolno艣膰 cz艂owieka jest faktem jego do艣wiadczenia.
Wg niekt贸rych wolna wola i determinizm daj膮 sie po艂膮czy膰. Wszystkona 艣wiecie jest zdeterminowane, niemniej pewne ludzkie dzia艂ania s膮 wolne. Powiedzenie, 偶e s膮 wolne, nie przeczy temu, ze s膮 zdeterminowane, znaczy to po prostu, 偶e nei sa one wymuszone. Rozwi膮zanie takie to KOMPATYBILIZM - Searl si臋 nim nie zadowala.
W pewnych sytuacjach dzia艂amy na podstawie naszych stan贸w intencjonalnych i w tym sensie nasze stany umys艂owe maj膮 moc przyczynow膮. takei przyczyny nie sa deterministyczne - w innej sytuacji moz臋my mie膰 do艂膮dnei et same stany i zrobi膰 co艣 inengo.
Nasza wizja rzeczywistosci fizycznej po prostu nie dopuszcza istneinia radykalnej wolno艣ci. Ewolucja jednak pozwala nam na taki spos贸b do艣wiadczania dowolnych dzia艂a艅, w kt贸rym poczucie wolno艣ci, tzn. do艣wiadczenie alternatywnych mo偶liwo艣ci, jest wbudowane w struktur臋 艣wiadomych, dowolnych, intencjonalnych ludzkich zachowa艅.

 

 

O wielo艣ci i wieloznaczno艣ci terminów (na przyk艂adzie klasyfikacji aktów mowy)

Podobnie jak w innych dzia艂ach j臋zykoznawstwa istnieje w teorii aktów mowy spore zamieszanie terminologiczne. Beck (1980, 39) uwa偶a, 偶e szczególnie widoczne jest to na przyk艂adzie zda艅 oznajmuj膮cych, gdzie nazwy rodzime i obce u偶ywane s膮 albo zamiennie albo w ró偶nych znaczeniach. Przyk艂ady (w j臋zyku niemieckim i angielskim): "Aussage" (wypowied藕), "Festsstellung" (stwierdzenie), "stating", "statement", "deklarativer" (deklaratywny), "assertorischer" (asertywny), "konstativer (konstatywny)", "deskriptiver" (deskryptywny), "repräsentativer" (reprezentatywny) Sprechakt (akt mowy).

Poni偶ej przedstawi臋 kilka terminów - nazw klas aktów mowy i ich ró偶ne rozumienie u poszczególnych autorów, filozofów,j臋zykoznawców, socjologów. Poniewa偶 opieram si臋 na pracach obcoj臋zycznych (g艂ównie w j臋zyku niemieckim), przytaczane tu polskie nazwy i przyk艂ady b臋d膮 nieraz wynikiem moich w艂asnych (mniej lub bardziej udanych) prób przet艂umaczenia z innych j臋zyków.

Pierwsza próba klasyfikacji aktów mowy pochodzi od filozofa j臋zyka Johna L. Austina (ang. 1962, niem. 1979), który wyró偶nia pi臋膰 typów wypowiedzi (aktów mowy) kieruj膮c si臋 g艂ównie klasami czasowników, które wyra偶aj膮 poszczególne illokucje (np. czasownik obiecywa膰 jest wyznacznikiem illokucji "obietnica" - klasa wypowiedzi komisywnych). S膮 to: wypowiedzi: werdyktywne (np.: ocenia膰, szacowa膰. zarzuca膰 (komu艣 co艣), uniewinnia膰, autorytatywne , np.: nakazywa膰, zabrania膰, gani膰, komisywne, np.: obiecywa膰, zamierza膰, zobowi膮zywa膰 si臋, konduktywne , np.: dzi臋kowa膰, gratulowa膰, pozdrawia膰, wyra偶a膰 wspó艂czucie, ekspozytywne, np.: twierdzi膰, zauwa偶y膰, zapewni膰. zapyta膰. Sam Austin nie uwa偶a艂 swojej taksonomii za podzia艂 na klasy roz艂膮czne: poszczególne klasy przecinaj膮 si臋 swoimi zakresami. Równie偶 dla takich autorów jak: Vendler (1972) czy Ballmer/Brennenstuhl (1981) podstaw臋 klasyfikacji aktów mowy stanowi膮 czasowniki (czasowniki performatywne), szczególnie ich semantyka (za: Weigand 1989, 50 nn). Z kolei inni autorzy, np. filozof J. R. Searle (1980), j臋zykoznawcy: D. Wunderlich (1978), I. Rosengren (1979), E. Weigand (1989) wychodz膮 glównie od kryteriów pragmatycznych - jest to z pewno艣ci膮 s艂uszniejsze, gdy偶 trudno mówi膰 o odpowiednio艣ci 1:1 pomi臋dzy czasownikami a typami illokutywnymi, a w艂a艣nie one stanowi膮 centraln膮 cz臋艣膰 aktów mowy.

I tak John R. Searle (1980 i prace wcze艣niejsze) kieruje si臋 nast臋puj膮cymi kryteriami: cel illokucyjny (illocutionary point), kierunek relacji pomi臋dzy s艂owami i 艣wiatem (direction of fit) i psychiczne nastawienie mówcy (psychological state). Taksonomia Searle'a, na któr膮 powo艂uje si臋 wielu badaczy, wyró偶nia nast臋puj膮cych pi臋膰 klas aktów mowy: reprezentatywy (np. "stwierdzi膰", "kostatowa膰") (mówi膮cy przedstawia co艣 jako podlegaj膮ce ocenie w kategoriach prawdy i fa艂szu), komisywy (np.: "obiecywa膰", "wyra偶a膰 gotowo艣膰")(mówi膮cy okre艣la swoj膮 przysz艂膮 czynno艣膰, której oczekuje s艂uchacz), dyrektywy (np.: "prosi膰", "rozkazywa膰", "radzi膰") (mówi膮cy próbuje nak艂oni膰 s艂uchacza do jakiego艣 dzia艂ania czy reakcji), ekspresywy (np.: "gratulowa膰", "usprawiedliwia膰 si臋", "narzeka膰")(mówi膮cy wyra偶a swoje psychiczne nastawienie wobec tre艣ci wyra偶onych w akcie propozycjonalnym), deklaratywy (np.: "zwalnia膰", "uznawa膰 za winnego", "mianowa膰", "nadawa膰 imi臋")(poprzez wypowied藕 zostaj膮 stworzone pewne nowe fakty spo艂eczne).

Dieter Wunderlich jako g艂ówne kryterium traktuje miejsce danego aktu mowy w sekwencji aktów. Wunderlich (1978, 77) wyró偶nia dyrektywne, komisywne, erotetyczne (pytania), reprezentatywne, satysfaktywne, retraktywne (np. cofni臋cie obietnicy, korektura stwierdzenia), deklaratywne i wokatywne (np.: wywo艂ywanie, zagadywanie kogo艣) akty mowy, przy czym niektóre z nich (np.dyrektywy) maj膮 charakter inicjatywny, gdy偶 wprowadzaj膮 nowe warunki interakcyjne i otwieraj膮 sekwencje dzia艂a艅 mownych, a np. satysfaktywy (podzi臋kowania, pro艣ba o przebaczenie itp.) s膮 reaktywne, poniewa偶 nast臋puj膮 po innych czynno艣ciach j臋zykowych.

Edda Weigand (1989, 83 n) wychodzi od kryterium pragmatycznego roszczenia do prawdziwo艣ci i wiedzy ("Kriterium des pragmatischen Wahrheits- und Wissensanspruchs"), co koresponduje z Searlowsk膮 "direction of fit" - relacj膮 s艂ów i 艣wiata) oraz od kryterium interdependencji illokucji i perlokucji. Sekwencj臋 dwóch wypowiedzi: illokucji i perlokucji uwa偶a za minimaln膮 jednostk臋 komunikatywn膮 i uwzgl臋dnia je w klasyfikacji aktów mowy. Na przyk艂ad mówi膮cy pytaj膮c kogo艣: "Gdzie by艂e艣?" (pytanie jako illokucja) oczekuje odpowiedzi ze strony s艂uchacza czyli aktu perlokucyjnego. I odwrotnie: okre艣lona perlokucja zak艂ada uprzedni膮 illokucj臋.

Obok podstawowych klas aktów mowy (dyrektywy, reprezentatywy, eksploratywy, deklaratywy) wyró偶nia Weigand pochodne akty mowy, np. asertywy jako podklas臋 reprezentatywów.

Po tym krótkim wprowadzeniu przejd臋 do kilku terminów, które s膮 u poszczególnych autorów rozumiane w niejednakowy sposób.

 

Reprezentatywne akty mowy

W uj臋ciu Searle´a (1980) s膮 to akty mowy, których cel illokucyjny polega na tym, 偶e mówi膮cy co艣 stwierdza o pewnym stanie rzeczy. Wypowied藕 mo偶e by膰 prawdziwa lub fa艂szywa. Nastawieniem psychicznym jest przekonanie, 偶e X rzeczywi艣cie ma miejsce. S艂owa s膮 skierowane na 艣wiat. Przyk艂ad: Twierdz臋, 偶e on jest niewinny. Czasowniki (wyra偶enia czasownikowe) jako indykatory to m. in.: informowa膰, komunikowa膰, przewidywa膰, a równie偶: wnioskowa膰, stawia膰 hipotez臋. Natomiast dla niemieckiego socjologa Jürgena Habermasa (1971, 112) reprezentatywy s艂u偶膮 do wyra偶ania przez mówi膮cego wobec s艂uchacza swoich przekona艅, uczu膰 itp. Jako indykatory mog膮 s艂u偶y膰 takie czasowniki (wyra偶enia czasownikowe) jak: wiedzie膰, ba膰 si臋, kocha膰, nienawidzie膰, mie膰 nadziej臋, zwodzi膰. Tak rozumiane reprezentatywy odpowiadaj膮 w du偶ym stopniu aktom ekspresywnym Searle´a.

Bardzo szeroko ujmowane s膮 reprezentatywy u Eddy Weigand (1989, 116 nn). Przede wszystkim zaliczane s膮 tutaj akty mowy odpowiadaj膮ce warunkom prawdziwo艣ci: "偶e tak jest" ("daß es so ist"), np.: Hans znów si臋 o偶eni艂. Mówi膮cy co艣 komunikuje s艂uchaczowi i zak艂ada, 偶e jest to dla s艂uchacza informacja nowa. Oczekuje od partnera zaakceptowania informacji lub komentarza, np.: Ach, ciesz臋 si臋 z tego. Takie wypowiedzi nazywa Weigand nuncjatywami, a oprócz tego wymienia inne podklasy reprezentatywów: asertywy, konstatywy, ekspresywy. Wyró偶nia te偶 reprezentatywy modalne wyra偶aj膮ce mo偶liwo艣膰 zaistnienia czego艣 , np.: Przypuszczam, 偶e Hans przyjdzie. albo: By膰 mo偶e, 偶e Hans przyjdzie. (deliberatywny akt mowy) Mamy tu do czynienia z relatywizacj膮 warunku prawdziwo艣ci: "偶e tak mog艂oby by膰".

Tego typu wyra偶enia niektórzy autorzy (np. Lang/Steinitz 1978) uwa偶aj膮 za wyra偶enia postawy propozycjonalnej ("Ausdrücke der propositionalen Einstellung"), a nie za akty mowy. Wydaje si臋 jednak, 偶e takie uj臋cie nie jest uzasadnione, poniewa偶 ka偶da wypowied藕 mo偶e by膰 aktem mowy. Do modalnych reprezentatywów Weigand zalicza równie偶 akty warunkowe, dezyderatywne, normatywne.

Konstatywne akty mowy

John Austin (ang. 1962, niem. 1979) wyró偶nia wypowiedzi performatywne i konstatywne. Te pierwsze nie s膮 ani prawdziwe ani fa艂szywe, nie opisuj膮 rzeczywisto艣ci, nie informuj膮 o czym艣, a ich realizacja to jednocze艣nie wykonanie okre艣lonej czynno艣ci. Je艣li w okre艣lonej sytuacji osoba do tego upowa偶niona wypowie s艂owa: "Nadaj臋 temu statkowi imi臋 królowej El偶biety." to w ten sposób dokonuje czynno艣ci nadania statkowi imienia. Natomiast wypowiedzi konstatywne, np.: Kot le偶y na macie. informuj膮 o pewnym stanie rzeczy i podlegaj膮 warunkom prawdziwo艣ci. W przypadku, gdy sytuacja nie jest w艂a艣ciwa (np. gdy osoba nie zosta艂a upowa偶niona do wypowiedzenia tych s艂ów albo nie istnieje nowo wybudowany statek), wypowied藕 performatywna jest nieudana. Natomiast wypowiedzenie zdania: Ona nadaje imi臋 statkowi ... (forma 3. osoby) jest wypowiedzi膮 konstatywn膮, gdy偶 jedynie informuje o nadaniu statkowi imienia.

Swoj膮 koncepcj膮 performatywów Austin zwróci艂 uwag臋 na nowy aspekt j臋zyka:

j臋zyk jest dzia艂aniem. Doprowadzi艂o go to do teorii aktów mowy. Austin doszed艂 bowiem do wniosku, 偶e granica pomi臋dzy obydwoma typami wypowiedzi nie zawsze da si臋 utrzyma膰: istniej膮 wypowiedzi performatywne, którym mo偶na przypisa膰 prawdziwo艣膰 lub fa艂szywo艣膰 (np.: Przykro mi.) i konstatywne (deskryptywne), które mog膮 by膰 nieudane, np.: Wszystkie dzieci Jana s膮 艂yse, ale Jan nie ma dzieci. Koncepcje filozofa Austina zosta艂y przej臋te i rozwini臋te przez innych filozofów j臋zyka (np. Johna Searle' a) i j臋zykoznawców (np. Dietera Wunderlicha).

W rozumieniu Weigand (1989, 120 n) konstatywy stanowi膮 podklas臋 reprezentatywów. Mog膮 si臋 odnosi膰 (1) do 艣wiata zewn臋trznego: np.:

Spójrz, to drzewo ju偶 ma nowe li艣cie. albo: (2) do 艣wiata wewn臋trznego, np.: Dzisiaj czuj臋 si臋 niezbyt dobrze. W pierwszym przypadku wypowied藕 dotyczy czego艣 oczywistego, co nie wymaga udowodnienia prawdziwo艣ci, w drugim przypadku wypowied藕 odnosi si臋 do stanu, który nie da si臋 racjonalnie udowodni膰. Przy (1) mówi膮cy oczekuje potwierdzenia ze strony s艂uchacza, przy (2) dania wiary prawdziwo艣ci informacji.

Natomiast Beck (1980, 39 nn) uto偶samia konstatywy z deklaratywami.

 

Asertywne akty mowy

Podczas gdy u Searle'a termin "asertywy" stosowany jest czasem synonimicznie do reprezentatywów to dla Weigand (1989, 116 f) asertywne akty mowy stanowi膮 podklas臋 reprezentatywów: mówca twierdzi, 偶e zachodzi jaki艣 fakt, np.: Z nasz膮 gospodark膮 jest coraz gorzej. Poniewa偶 prawdziwo艣膰 wypowiedzi nie jest oczywista, mówi膮cy musi by膰 przygotowany na jej uzasadnienie, np.: Ceny rosn膮 coraz bardziej, podobnie jak inflacja. Poprzez asertywny akt mowy mówi膮cy chce wywo艂a膰 u s艂uchacza reakcj臋 akceptacji tre艣ci wypowiedzi.

Deklaratywne akty mowy

Deklarytywy tworz膮 nowe fakty albo zmieniaj膮 stan danego obiektu (Searle 1980). Przyk艂ady: Niniejszym otwieram zebranie. Mianuj臋 Was oficerem. Jako indykatory mog膮 funkcjonowa膰 takie czasowniki i grupy czasownikowe jak: abdykowa膰, u艂askawia膰, nadawa膰 imi臋, tak偶e: uniewinnia膰, uznawa膰 win臋, uzna膰 bramk臋. Trzy ostatnie wyra偶enia J. Austin uzna艂by za werdyktywy (wypowiedzi dotycz膮ce tre艣ci, o których wydaje si臋 s膮d, opini臋); mo偶na je te偶 zaliczy膰 do reprezentatywów, gdy偶 wypowiedzi takie mog膮 by膰 prawdziwe lub fa艂szywe (na przyk艂ad b艂臋dne uznanie bramki przez s臋dziego na meczu pi艂karskim).

Znacznie szerzej rozumiane s膮 deklaratywy przez E. Weigand (1989, 85 n). Wymienia tutaj autorka równie偶 takie akty mowy jak: "zobowi膮zywa膰 si臋", "gwarantowa膰" (komisywy Searle´a), "gratulowa膰", "wita膰", "przeprasza膰" (ekspresywy Searle'a 1980, satysfaktywy Habermasa 1971, konduktywy Austina). Wszystkie te akty tworz膮 wed艂ug Weigand okre艣lone zwi膮zki socjalne, relacje mi臋dzyludzkie.

Jeszcze inni autorzy (np. Ballmer/Brennenstuhl 1981,56 n) s膮 przeciwni ustanawianiu oddzielnej klasy deklaratywów, gdy偶 w gruncie rzeczy ka偶dy akt mowy zmienia jaki艣 fragment 艣wiata.

Ekspresywne akty mowy

U Searle´a (1980) s膮 to wypowiedzi, których cel ilokucyjny polega na wyra偶aniu okre艣lonych nastawie艅 psychicznych (takich jak rado艣膰 albo wdzi臋czno艣膰) wobec danego stanu rzeczy. Cel illokucyjny jest jednoznaczny z nastawieniem psychicznym i nie ma 偶adnej relacji kierunkowej pomi臋dzy s艂owami i faktami. Ekspresywy Searle´a odpowiadaj膮 cz臋艣ciowo regulatywom Habermasa (1971, 112)(np: akt przeproszenia kogo艣) i satysfaktywom Wunderlicha (1978, 77) oraz wi臋kszo艣ci konduktywów Austina (1979, 178) (wypowiedzi zwi膮zane ze spo艂ecznym zachowaniem si臋 i okre艣lonym stosunkiem wobec kogo艣). Dla Weigand (1989, 120 n) stanowi膮 ekspresywne akty mowy podklas臋 reperezentatywów. Wyra偶aj膮 one z regu艂y fakty oczywiste, mog膮 wi臋c podlega膰 warunkom prawdziwo艣ci. S膮 wyrazem emocji, uczu膰 mówi膮cego wobec 艣wiata (np.: Jak tutaj jest pi臋knie!) lub partnera (np.: Ty idioto!) Niektóre z ekspresywów Searle'a wyst臋puj膮 u Weigand jako deklaratywy (np.: "gratulowa膰", przeprasza膰").

Komisywne akty mowy

Searle (1980) rozumie je jako takie wypowiedzi, za pomoc膮 których mówi膮cy okre艣la swoje zachowanie w przysz艂o艣ci. Zobowi膮zuje si臋 mianowicie wobec partnera do zrobienia lub zaniechania czego艣. Warunkiem koniecznym jest te偶, 偶e takiego w艂a艣nie post臋powania oczekuje s艂uchacz. Typowym aktem komisywnym jest obietnica. Searle (1979, 88 nn) przedstawia dziewi臋膰 regu艂, koniecznych do wykonania obietnicy, a równie偶 inni autorzy (Hundsnurscher 1976) dosy膰 szczegó艂owo zajmowali si臋 tym aktem mowy. Oprócz obietnicy do komisywów zalicza Searle: "zobowi膮zanie si臋 (do czego艣)", "wyra偶enie gotowo艣ci (do zrobienia czego艣)", "przysi臋g臋" itp. U Austina (1979, 176 n) klasa komisywów rozumiana jest podobnie, ale nieco szerzej: obejmuje ona równie偶 o艣wiadczenia zamiaru zrobienia czego艣 albo opowiedzenie si臋 za kim艣 - bez zobowi膮zania si臋 ze strony mówi膮cego. Komisywy Searle'a i Austina to cz臋艣膰 szerokiej klasy regulatywów Habermasa (1971, 112) i podklasa interakcjonalnych dzia艂a艅 mownych I. Rosengren (1979). Te ostatnie szwedzka lingwistka wyró偶nia wed艂ug trzech kryteriów: który z dwów interaktantów 偶yczy sobie czynno艣ci wyra偶onej w akcie propozycjonalnym, kto o tym rozstrzyga i kto j膮 w ko艅cu wykonuje. (za: Burkhardt 1986, 309 n). Komisywy stanowi膮 dosy膰 niekontrowersyjn膮 klas臋 aktów mowy - równie偶 uj臋cie Weigand nie odbiega od koncepcji klasycznych. Wskazuje ona jednak na pewne nowe aspekty: komisywne akty mowy s膮 z regu艂y elementem sekwencji aktów mowy i ich funkcja zale偶y od pozycji w takiej sekwencji. Rzadko wyst臋puj膮 jako akty inicjatywne, a wi臋c otwieraj膮ce sekwencj臋. Nie s膮 równie偶 prostymi aktami reaktywnymi - element zobowi膮zania si臋 wobec s艂uchacza nieraz dochodzi do skutku nie bezpo艣rednio po danym akcie inicjatywnym, ale dopiero w dalszych wypowiedziach.

Dyrektywne akty mowy

W uj臋ciu Searle'a (1980) s膮 to takie akty mowy, których cel illokucyjny polega na sk艂onieniu s艂uchacza do wykonania okre艣lonej czynno艣ci. Mówca 偶yczy sobie, 偶eby ta czynno艣膰 zosta艂a wykonana (psychological state), a fakty maj膮 zosta膰 zmienione tak, 偶eby odpowiada艂y s艂owom (direction of fit). Dyrektywy nale偶膮 do najlepiej opisanych typów czynno艣ci mownych. Niemiecki lingwista Götz Hindelang (1983, 54) dzieli je na polecenia (Aufforderungen) i zakazy (Verbote), a te pierwsze na polecenia wi膮偶膮ce (bindende) i niewi膮偶膮ce (nicht bindende). W pierwszym przypadku s艂uchacz jest zobowi膮zany do zrobienia czego艣. S膮 to na przyk艂ad rozkazy, nakazy, zarz膮dzenia, zlecenia, jak: wypowied藕 skierowana przez szefa do sekretarki: Prosz臋 o przepisanie tego listu! W drugim przypadku mo偶e chodzi膰 o rad臋, sugesti臋, pro艣b臋. Wa偶n膮 grup臋 dyrektywów stanowi膮 pytania: mówi膮cy zwraca si臋 do s艂uchacza, 偶eby ten wyrówna艂 jego niedobór wiedzy w okre艣lonej dziedzinie, np.: Która jest teraz godzina? Takie akty nazywane s膮 te偶 czasem aktami mowy erotetycznymi (Wunderlich 1978, 77), Izabela Prokop 1995) albo aktami eksploratywnymi (Weigand 1989). Nie nale偶y ich myli膰 na przyk艂ad z pytaniami egzaminacyjnymi, przy których pytaj膮cemu (egzaminatorowi) nie chodzi o uzupe艂nienie swojego zasobu wiedzy, ale o sprawdzenia stanu wiedzy egzaminowanego.

Dyrektywom Searle'a odpowiadaj膮 niektóre egzercytywy w uj臋ciu Austina: za ich pomoc膮 nakazuje si臋 komu艣, 偶e ma by膰 tak, a nie inaczej; s膮 one decyzjami, a nie opiniami (jak w przypadku werdyktywów) i s膮 stosowane po to, 偶eby sprawowa膰 w艂adz臋 czy egzekwowa膰 prawo (por. czasowniki: rozkazywa膰, u艂askawia膰, nalega膰 (na co艣), da膰 (komu艣) stanowisko itp. Koresponduj膮 te偶 one z regulatywami u Habermasa (1971, 111), te ostatnie eksplikuj膮 stosunek mówcy/s艂uchacza do regu艂, które mog膮 by膰 przez nich przestrzegane albo naruszane (rozkaz, pro艣ba, prozycja).

 

Na temat zam臋tu terminologicznego w lingwistyce i dydaktyce wypowiada si臋 Klaus Detering (1982,3 nn), który wymienia przyk艂ady na wieloznaczno艣膰 terminów. Podaje te偶 swoje sugestie maj膮ce zaradzi膰 temu zjawisku: zaleca pow艣ci膮gliwo艣膰 przy tworzeniu nowych terminów, ostro偶no艣膰 w u偶ywaniu wyrazów obcych, niezmienianie znacze艅 ju偶 istniej膮cych terminów, a w przypadku synonimii preferowanie terminów najbardziej rozpowszechnionych. Sam jednak przyznaje, i偶 s膮 to wymagania trudne do spe艂nienia, gdy偶 proces twórczy jest zawsze procesem wyja艣niania j臋zykowego ("Der Forschungsprozeß selbst ist ja zum Teil stets auch ein sprachlicher Klärungsprozeß".)(Detering 1982, 3). W tym sensie uznajmy zamieszanie terminologiczne w badaniach j臋zykoznawczych, w tym w teorii aktów mowy, za co艣 naturalnego. Nie chodzi wi臋c o to, 偶eby tego stanu rzeczy nie akceptowa膰 i próbowa膰 go na si艂臋 zmieni膰. Powinni艣my by膰 jednak 艣wiadomi wielo艣ci terminów i ich wieloznaczno艣ci, 偶eby si臋 w tym g膮szczu nie zgubi膰 .

 

 

 

Nota biograficzna
(za Wikipedi膮)

John Rogers Searle (ur. 31 lipca 1932) - ameryka艅ski filozof. Z bada艅 nad filozofi膮 j臋zyka przeszed艂 do bada艅 na gruncie filozofii umys艂u. Badania nad umys艂em s膮 wg niego naturalnym krokiem w badaniach nad j臋zykiem, a sama filozofia j臋zyka ma by膰 cz臋艣ci膮 filozofii umys艂u.

W swojej koncepcji akt贸w mowy przedstawionej w Speech Acts: An Essay in the Philosophy of Language (1969) rozszerza teori臋 J. L. Austina, traktuj膮c ca艂膮 komunikacj臋 jako wypadki wykonywania akt贸w mowy. W Intentionality: An Essay in the Philosophy of Mind (1983) i w The Rediscovery of the Mind (1992) Searle uwydatnia niemo偶no艣膰 zredukowania 艣wiadomo艣ci i tego co intencjonalne do kategorii fizycznych.

 



Lista polecanych do przeczytania ksi膮偶ek znajduje si臋 w dw贸ch miejscach: pe艂na lista wszystkich ksi膮偶ek w dokumencie wprowadzaj膮cym do ka偶dego dzia艂u. Ksi膮偶ki dotycz膮ce konkretnej tematyki z regu艂y s膮 pokr贸tce przedstawione u do艂u dokumentu.
Myśli i aforyzmy ku pobudzeniu ducha, Opus - myśli wg ktrych y trzeba, Wiersze - tak偶e ze Stowarzyszenia Umar艂ych Poet贸w i o śmierci, Niech Stanie si臋 Czowiek - s艂owa sawiące wolnoś膰 i pot臋g臋 cz艂owieka, Ksią偶ki pi臋kne,wartościowe i te kt贸re warto przeczyta膰, Pi臋kne opowieści - Anthony DeMello i inni, Wolnoś膰 - nieustanne czuwanie

Google
 
 



Gavagai.pl
Pe艂ny spis tre艣ci portalu

Nowe teksty  w portalu

Forum Gavagai

Mapa podr臋czna


E-mail: peter . gavagai at gmail . com (at=@)
Ten dokument znajduje si臋 w: http://www.gavagai.pl (c) 1997-2010
Pom贸偶 mi w poszukiwaniach i przyczy艅 si臋 do rozwoju portalu Gavagai.pl!
Wi臋cej informacji tutaj.
Dzia艂 "Chiny i j臋zyk chi艅ski" ma now膮 lokalizacj臋