Na podstawie: Bertrand Russell: Problemy filozofii,
tłum. W. Sady, PWN, 1995

1. Zjawisko a rzeczywistość

należy dokonać rozróżnienia między zjawizkiema rzeczywistością, pomiędzy tym, czym rzecz wydaje się być - jej sposób zjawiania się zależy bowiem od osoby postrzegającej i jej umiejscownienia względem postrzeganej rzeczy - a tym, czym jest rzeczywiście.
Wg Russella nie istneije kolor, który jawi się jako właściwy kolor przedmiotu; zależy on od światła, siły wzroku postrzegającego i jego położenia. Kolor nie jest przykładowo czymś tkwiącym w stole - zależy od widza, stołu, światła. Z tego wynika, że należy odrzucić pogląd, że stół sam w sobie ma taki czy inny kolor. Rzeczywisty kolor nie jest tożsamy z tym, czego bezpośrednio doświadczamy za pomoca zmysłów. Rzeczy, które postrzegamy za pomoca zmysłów sa jedynie oznakami rzeczywistego stołu. Jeśłi takowy w ogóle istnieje, to nei znamy go bezpośrednio. Musi on być zatem wnioskiem z tego, co znamy bezpośrednio.
Russell nazywa danymi zmysłowymi te rzeczy, które bezpośrednio poznajemy we wrażeniach: barwy, dźwięki, zapachy itp. Wrażeniem nazywa doświadczenie polegające na bezpośrednim uświadomieniu sobie tych rzeczy. Jeżeli stół nie jest tożsamy z danymi zmysłowymi, to należy roważyć relację danych zmysłowych do przedmiotów fizycznych. Zbiór wszystkich przedmiotów fizycznych to materia.

2. Istnienie materii

Jeżeli nie możemy być pewni niezależnego istnienia przedmiotów, to nie możemy być pewni istnienia ciałinnych ludzi, a tymbardziej ich umysłów.
Dane zmysłowe, które nam się jawią, są prywatne. Jeśli mają istnieć publiczne, neutralne przedmioty, które w jakimś sensie może poznać wielu ludzi, to wszyscy oni musza widzieć przedmioty mniej lub bardziej podobne, zaś zmiany tego, co widzą, następują zgodnie z prawami perspektywy i odbicia światła. W pewnymsensie trzeba przyznać, że nigdy nie zdołamy dowieść istnienia innych rzeczy niż my sami i nasze doznania.
Posiadamy instynktowne przekonanie o istnieniu przedmiotów odpowiadających naszym danym zmysłowym. Nie istnieją inne racje za odrzuceniem pojedynczego przekoannia instynktownego niż ta, że koliduje ono z innymi. Należy systematyzować instynktowne przekonania i ich konsekwencje, odrzucając te najbardziej wątpliwe.

3. Natura materii

Nasze dane zmysłowe wytwarzane są w naszych przestrzeniach prywatnych. Jeśli, jak to zakłąda nauka i zdrowy rozsądek, istneije jedna wszysto obejmująca przestrzeń fizyczna, w której znajdują się fizyczne przedmioty, to względne położenia tych przedmiotów w tej przestrzeni musza bardziej lub mniej odpowiadać położeniu danych zmysłowych w naszych przestrzeniach prywatnych. należy także odróżnić czas prywatny i czas publiczny.
Wg Russella, ze względu na falową naturę światła i prawa fizyczne decydujące o jego sposobach rozchodzenia się, nic nie uzasadnia przypuszczenia, że przedmioty fizyczne mają barwy.

4. Idealizm

Russell rozumie przez idealizm doktrynę głoszącą, że cokolwiek istnieje, musi mieć w pewnym sensie charakter duchowy (Berkeley). Wg Berkeleya esse rzeczy równa się ich precipi. Postzregana barwa musi znajdować sie w umyśle. Zdaniem Russella Berkeley dokonuje pomieszania rzeczy ujmowanej z aktem ujmowania. Russell uważa, że bezpośrednia znajomość przedmiotów polega na relacji pomiędzy umysłem, a czymś, co nim nie jest. dzięki temu umysł jest w stanie posiąść wiedzę o rzeczach. Jeśli więc twierdzimy, tak jak Berkeley, że poznane rzeczy muszą się znajdować w umyśle, to albo bezprawnie ograniczamy jego poznawcze zdolności, albo wypowiadamy zwykłą tautologię. Argumenty Berkeleya są zatem błędne zaróno pod względem treści jak i formy.

5. Wiedza bezpośrednia a wiedza przez opis

Wiedzę o rzeczach można podzielić na dwa rodzaje: na wiedzę bezpośrednią (knowledge by acquaintance) i wiedzę przez opis (knowledge by description). Bezpośrednio znamy to, co uświadamiamy sobei wprost, bez pośrednictwa jakichś wnioskowań, czy pewnej znajomości prawd. Bezpośrednio znamy dane zmysłowe, wszystkie rzeczy, które sobie bezpośrednio uświadamiamy. Natomiast nasza wiedza o przedmiotach fizycznych jako takich nie jest wiedzą bezpośrednią - została uzyskana dzięki doznaniu danych zmysłowych. Jest tozatem wiedza przez opis. Przedmiot fizyczny jest opisywany za pomocą danych zmysłowych. Przez opis znamy także umysły innych ludzi.
Spośród rzeczy wykraczających poza dane zmysłowe uwzględniamy:
- znajomość przez pamięć - jest to bezpośrednia wiedza o przeszłości,
- znajomość przez introspekcję - zdajemy sobie sprawę nie tylko z rzeczy, ale i z tego, że zdajemy sobie z nich sprawę (samoświadomosć),
Nie jest to jednak świadomość naszej jaźni - próbując wejrzeć w siebie samych zawsze natrafiamy na jakąś poszczególną myśl lub uczucie, a nie "ja", które myśłi i czuje.
Bezpośrednio znamy nie tylko jednostkowe rzeczy, ale równiez powszechniki.

Zwrot o postaci "jakieś to-a-to" Russell nazywa deskrypcją nieokreśloną, np. "jakiś człowiek". Zwrot o postaci "to (jedyne) to-a-to" nazywa deskrypcją określoną, np. ten człowiek w żelaznej masce".
Zazwyczaj słowa pospolite, a nawet imiona własne są w rzeczywistości deskrypcjami.
Zasada rządząca analiza sądów zawierających deskrypcje: Każdy sąd który możemy zrozumieć, musi być zbudowany wyłącznie ze skłądników, które znamy bezpośrednio.

Wiedza przez opis zawdzięcza swą doniosłość temu,że umożliwia ona wykraczanie poza granice prywatnych doswiadczeń.

6. O indukcji

Aby być zdolnymi do wyciągania wniosków - np. o istnieniu innych ludzi - musimy wiedzieć, że istnienie pewnego rodzaju rzeczy A stanowi oznakę istneinia jakiegoś inego rodzaju rzeczy B bądź to równocześnie, bądź w jakiejś chwili wcześniejszej lub późniejszej. Oczekiwania, że zjawiska będą zachodzićnadaltak samo jak w przeszłości, są jedynie prawdopodobne, nie trzeba więc szukać dowodu, iż muszą się spełnić, a jedynie racji świadzcących o tym, że prawdopodobnie się spełnią.

Zasada indukcji wg Russella:
(a) im większa jest liczba przypadków, w których stwierdzono, że rzecz rodzaju A współwystępowała z rzeczą rodzaju B, tym bardziej staje się prawdopodobne, iż zawsze współwystępuje z B (jeśłi nie sa znane inne przypadki),
(b) dostateczna liczba przypadków współwystępowania A i B sprawi, że stanie sięniemal pewne, iż w tych samych okolicznościach A zawsze współwystępuje z B, a to prawo ogólne zbliżać się będize do pewności nieograniczenie.
Zasada ta w żadnym wypadku nie da się obalić przez doświadczenie, nei można jej równiez w ten sposób doweść.

7. Nasza wiedza o zasadach ogólnych

Wyróżnia się trzy zasady, zwane prawani myślenia:
(1) prawo tożsamości: "to co jest, jest",
(2) prawo sprzeczności: "nic nie może zarazem być i nie być",
(3) prawo wyłączonegośrodka: "wszysttko musi albo być, albo nie być."
Spór między empirystami (Locke, Berkeley, Hume), którzy twierdzą, że cała nasza wiedza jest wywiedziona z doświadczenia, i racjonalistami (Kartezjusz, Leibniz) wg których oprócz tego, co wiemy z doświadczenia, istneiją pewne wrodzone idee i zasady, które znamy neizależnie od doświadcznia, Russell wydaje się rozstrzygać na korzyść racjonalistów. Wg neigo zasady logiczne są nam znane, a skoro każdy dowód je zakłada, to doświadczenie nie może ich samych dowieść. Istneiją sądy znane a priori, a należą do nich twierdzenia logiki, matematyki i sądy etyczne.

8. Jak możliwa jest wiedza a priori

Wg Kanta nie postrzegamy rzeczy samych w sobie, lecz zjawiska. Zjawiska sa wytworem łącznym nas samych i rzeczy samcyh w sobie - rzecz w sobie dostarcza danych zmysłowych, my zaś dostarczamy uporządkowania w przestrzeni i czasie. Stąd, zdaneim Kanta wiadomo, że mamy wiedzę a priori. Wg Russella zastrzeżenia budzi tu nasza pewność, że fakty muszą zawsze stosować się do logiki i arytmetyki. Stwierdzenie, że to my wnosimy logikę i matematykę, wcale jej nie tłumaczy. Nasza natura jest w równym stopniu faktem istniejącegoświata i nie można mieć pewności, że pozostanie niezmienna. Jeśli Kant ma rację, to jutro nasza natura może się tak zmienić, że dwa plus dwa stanie się równe pięć.

9. Śwat powszechników

Powszechniki nie są myślami, mimo że wtedy, gdy je poznajemy, stanowią przedmioty myśli. Gdyby np. biel była myślą samą, a nei jej przedmiotem, to żadnych dwóch ludzi nie mogło by o niej myśleć i nikt nie mógłby o niej pomyślec dwukrotnie - akty myślowe różnych ludzi i w różnym czasie nie są bowiem tym samym aktem. Mówi się o rzeczach istniejących jedynie wtedy, gdy znajdują sięone w czasie. W tym sensie powszechniki nie istnieją - one subzystują, lub bytują. "Byt" różni się od "istnienia" tym, że jest bezczasowy.

10. nasza wiedza o powszechnikach

Powszechniki można podzielić na te znane bezpośrednio, znane przez opis i nie znane na żaden z tych sposobów.

Cała wiedza a priori dotyczy wyłącznie relacji między powszechnikami.

Powszechnikami w rozumieniu Russella są nie tylko rzeczowniki i przymiotniki, lecz także czasowniki, przysłówki i in.

11. Wiedza intuicyjna

Prawdy oczywiste: zasady ogólne, prawdy postrzeżeniowe i wyrażające je sądy postrzeżeniowe.

12. Prawda i fałsz

Trzy wymogi teorii przy odkrywaniu natury prawdy:
(1) nasza teoria prawdy musi uwzględniać jej przeciwieństwo - fałsz.
(2) wydaje się dość oczywiste, że gdyby nie było przekonań, to nie mógłby istnieć ani fałśz, ani prawda: prawda i fałsz stanowią własności przekonań i zdań;
(3) prawdziwość i fałszywość przekonania zależy zawsze od czegoś, co znajduje się całkowicie poza nim samym; prawdziwość polega na pewnego rodzaju zgodności między przekonaniem a faktem;
Wg koherencyjnej teorii prawdy oznaką fałszu jest brak zgodności z ogółęm naszych przekonań, zaś istota prawdy polega na byciu częścią całkowicie spójnego systemu, który stanowi Prawdę Jedyną. Zdaneim Russella koherencja zawodzi, nie ma bowiem dowodu na to, żę istneije tylko jeden koherentny system. Prawa logiki dostarczają szkieletu dla sprawdzianu koherencji, ale ich samych nie da się za pomoca takeigo sprawdzianu dowieść.

13. Wiedza, błąd i pogląd prawdopodobny

Prawdziwe przekonanie nie musi być wiedzą

14. Granice wiedzy filozoficznej

Zdaniem Hegla Absolutna Rzeczywistość tworzy jeden harmonijny system istneijący poza przestrzenią i czasem, w pełni racjonalny i całkowicie duchowy.
Wg Russella fakt, że rzecz pozostaje w pewnych relacjach, nie dowodzi, że jej relacje są logicznie konieczne, zatem nie możemy dowieść, że świat jako całość twory jeden harmonijny system.
Wiedza o tym, co istnieje, ograniczona została do tego, czego możemy nauczyć się z doświadczenia - nie do tego, czego faktyczniemozemy doświadczyć, gdyż istneije obszerna wiedza przez opis, dotycząca rzeczy, których bezpśrednio nie doświadczamy.

15. Wartosć filozofii

Wartość filozofii mieści się w dizedzinie dóbr duchowych. Upatrywać jej należy w niepewności, ale choć zmniejsza ona nasze poczucie pewnościco do tego, czym rzeczy są, to ogromnie powiększa naszą wiedzę o tym, czym one być mogą.

Bertrand Russell – Denotowanie

• „Zwrot denotujący” – „a man”, „some man”, „any man”, „all men”, „the present Queen of England”, „the present King of France”, „the centre of mass of the Solar System at the first instatnt of the twentieth century”…

• z czego wynika, że zwrot jest zwrotem denotującym – wyłącznie na mocy swej formy

1. zwrot może być zwrotem denotującym, a mimo to niczego nie denotować (np. „the present King of France”)

2. zwrot może denotować jeden określony obiekt (np. the present Queen of England”)

3. zwrot może denotować w sposób niejasny (np. „a man” – denotuje jakiegoś nieokreślonego człowieka)

Russell tak przedstawia swoją teorię:

- podstawowe jest pojęcie zmiennej – wyrażenie „C(x)” oznacza sąd logiczny (funkcja zdaniowa), x to zmienna zasadniczo i całkowicie nieokreślona

daje nam to dwie możliwości:

- „C(x) jest zawsze prawdziwe”

- „C(x) jest niekiedy prawdziwe”

zatem zwroty: wszystko (czyli dla każdego, dla dowolnego, dla wszystkich), nic (nieprawda, że dla każdego; nieprawda, że dla dowolnego…), coś (istnieje, niektóre), należy rozumieć:

C (wszystko) znaczy: „C(x) jest zawsze prawdziwe”

C (nic) znaczy: „’C(x) jest fałszem’ jest zawsze prawdziwe”

C (coś) znaczy: „Nieprawdą jest, że ‘C(x) jest fałszem’ jest zawsze prawdziwe”

Russell przyjmuje, że „wszystko”, „nic” oraz „coś” gdy występują samodzielnie nie mają żadnego znaczenia, natomiast znaczenie ma każdy sąd logiczny, w którym słowa te figurują.

• zatem, zwroty denotujące nigdy same przez się nie mają jakiegokolwiek znaczenia, lecz każdy sąd logiczny, w którego słownym sformułowaniu występują ma znaczenie.

Rozważmy przykładowe sądy logiczne:

„I met a man” znaczy „’Spotkałem x oraz x jest ludzkie’ nie zawsze jest fałszywe”

- samo „a man” jest pozbawione znaczenia, znaczenie ma każdy sąd logiczny zawierający „a man”

„Wszyscy ludzie są śmiertelni” znaczy „’Jeżeli x jest ludzkie, to x jest śmiertelne’ jest zawsze prawdziwe”

zwroty zawierające „the”

„The father of Charles II was executed” stwierdzamy: istniał jakiś x, który był ojcem Karola II i został stracony

„the” użyte w sposób ścisły pociąga za sobą jedyność

Łamigłówki Russell’a – dobra teoria dotycząca denotowania powinna je móc rozwiązać:

1. Jeżeli a jest identyczne z b, to cokolwiek jest prawda o jednym z nich, jest tez prawdą o drugim, oraz każde z tych dwóch można podstawić na miejsce pozostałego w dowolnym sądzie logicznym, nie zmieniając przez to prawdziwości ani fałszywości owego sądu.

Jerzy IV chciał wiedzieć, czy Scott jest autorem „Waverleya”, i Scott faktycznie jest autorem „Waverleya”, zatem jeśli na miejsce autor „Waverleya” podstawimy Scott, to okaże się, że Jerzy IV chciał się dowiedzieć, czy Scott jest Scottem.

2. Albo „A jest B”, albo „A nie jest B” [zatem prawdą być musi albo „The present King of France is bald”, albo „The present King of France is not bald” – ale gdybyśmy wyliczyli wszystkie rzeczy łyse i wszystkie rzeczy niełyse, to na żadnej liście obecnego króla Francji nie będzie]

3. „A różni się od B” – jeśli to prawda, to istnieje różnica między A oraz , co może wyrazić w postaci zdania: „The diffference between A and B subsists”. Jeśli jednak fałszem jest, że A różni się od B to nie ma różnicy między A oraz B, co można wyrazić w postaci zdania „The difference between A and B does not subsist”. A zatem jeśli A oraz B nie różnią się od siebie, to zarówno mniemanie, że istnieje, jak mniemanie, że nie istnieje taki obiekt, jak „the difference between A and B”, wydają się jednakowo niemożliwe.

Uwaga: gdy chcemy mówić o znaczeniu zwrotu denotującego, w odróżnieniu od jego denotacji, to naturalnym sposobem jest tu użycie cudzysłowów. Gdy występuje C, to właśnie denotacja, gdy występuje „C” to znaczenie.

Wg Russell’a zwrot denotujący, to po pierwsze część zdania i nie ma on żadnego znaczenia na swój własny rachunek.

Gdy mówię: „Scott was a man” to jest to wypowiedź mająca postać „x was a man”, i ma ona słowo „Scott” jako swój podmiot.

Jeśli natomiast mówię: „The author of ‘Waverley’ was a man”, to nie jest to wypowiedź mająca postać “x was a man” i nie ma ona słów “the author of ‘Waverley’” jako swego podmiotu. Wypowiedź ta ma postać: „One and only one entity wrote ‘Waverley’, and that one was a man”

Zatem sąd logiczny: “Scott was the author of ‘Waverley’” należy rozumieć: “one and only one entity wrote ‘Waverley’, and Scott was identical with that one”.

Jeśli więc “C” jest zwrotem denotujący, to może się zdarzyć, że istnieje jeden byt x (nie może tu być więcej niż jeden), w odniesieniu do którego prawdziwy jest sąd logiczny “x jest identyczne z C” (o ile sąd ten interpretuje się jak wyżej). Ponadto byt x to denotacja tego zwrotu (Scott jest denotacją zwrotu „the author of ‘Waverley’”)

Znajdujemy tu rozwiązanie pierwszej łamigłówki.

- sąd logiczny „Scott was the author of ‘Waverley’” wcale nei zawiera składnika „the author of ‘Waverley’”, za który można by podstawić „Scott”. Zatem Jerzy IV chciał wiedzieć: „czy jeden i tylko jeden człowiek napisał ‘Waverleya’ i czy Scott jest owym człowiekiem”

* rozróżnienie na prymarne i sekundarne użycie zwrotu denotującego:

- prymarne – występuje ono bezpośrednio w rozważanym sądzie logicznym

- sekundarne: występuje on w sądzie logicznym p, które to p jest jedynie składnikiem rozważanego sądu logicznego – wspomniane zastąpienie zwrotu denotującego powinno zostać dokonane w obrębie p, nie zaś w obrębie całego omawianego sądu.

Rozwiązanie drugiej łamigłówki:

W związku z powyższym – „The present King of France is bald” znaczy: „Istnieje jedna i tylko jedna osoba, która jest teraz królem Francji i ta osoba jest łysa” – zatem zdanie to jest na pewno fałszywe, bo nie jest spełniony pierwszy człon koniunkcji.

Zdanie „The present King of France is not bald”: jest fałszywe, jeśli znaczy: “Istnieje (jakaś) istota, która jest teraz królem Francji i nie jest łysa”, jest prawdziwe, jeśli znaczy: „Fałszem jest, że: istnieje (jakaś) istota, która jest teraz królem Francji i jest łysa”.

• zatem zdanie „The king of France is not bald” jest fałszem gdy „the King of France” występuje w użyciu prymarnym, a prawdą, jeśli w sekundarnym.

Rozwiązanie trzeciej łamigłówki:

Jak zaprzeczyć, że istnieje taki obiekt jak różnica między A i B, gdy A oraz B się nie różnią:

- Jeśli A oraz B się różnią, to istnieje jeden i tyko jeden byt x taki, że „x jest ową różnicą miedzy A oraz B” – jest to sąd logicznie prawdziwy

- Jeśli A oraz B się nie różnią, to taki byt x nie istnieje

Zatem, zgodnie z wyjaśnionym znaczeniem denotacji, „the difference between A and B” ma denotację tylko wtedy, gdy A oraz B są różne.