Rozdział II O języku

1. Poszerzsona etoria języka.

Filozofia lingwistyczna zaprzecza przede wszystkim temu, by język był lustrzanym odbiciem rzeczywistości i by z jego budowy można było coś wnosić o strukturze otaczających nas przedmiotów, zjawisk, zdarzeń. Pogląd na język w ramach tej filozofii ujmuje się w koncepcji „gier językowych” .

2. Gry językowe

Każda wypowiedź może znaczyć – pełnić pewną rolę – tylko w określonym kontekście.
1. Reguły rządzące kolejnymi posunięciami w grze (przypadki paradygmatyczne, reguły użycia „żetonów” ) są same w sonie grą i nei mogą być zniesione – w przeciwnym razie nie gramy w ogóle w żadną grę;
2. Reguły te są pewnego rodzaju normami, przepisami mówiącymi o tym, jak powinny zachowywać się „żetony” i co się da z ich pomocą osiągnąć;
3. dla każdego dozwolonego ruchu istnieje ruch alternatywny, jego antyteza;
4. Większość gier, przynajmniej te, które odznaczają się pewnym stopniem racjonalnej złożoności, wymaga róznego rodzaju żetonów;

3. Cztery filary filozofii lingwistycznej:
1. Argument z przypadków paradygmatycznych (APP) sprowadza sie on do dedukowania odpowiedzi na pytania filozoficzne z faktycznego użycia słó lub odwrotnie – do zwalczania filozoficznych teorii za pomocą języka potocznego (np. „dowodzi się” istneinia przedmiotów materialnych wskazując, że w języku istneiją dnoszące się do nich słowa, bądź „obala” się pogląd, że nigsdy naprawdę nie wiemy, co czują inni, powołując sie na przykłady takiego posługiwania się słownictwem, które wiedzę ową zakłada).
2. Nawyk przechodzenia od użycia słów do prblemów normatywnych tj. popełnienie tzw. błędu anturalistycznego w wersji uogólnionej (BN),
3. Kontrastowa teoria znazcenia (TK), tóra głosi, że aby jakikolwiek termin miał znaczenie, musi przynajmniej stwarzać możliwość nieobjęcia nim czegoś.
4. Polimorfizm, doktryna, która podkreśla niewyczerpane bogactwo użycia słów nawet w konkretnym kontekście – stąd wyciąga się nieuprawnioną konkluzję, że wszelkie bardziej uogólnione twierdzenia o języku sa niemożliwe.

Owe cztery filary – cztery fałsze – splatają sie ze sobą do tego stopnia, że pierwsze trzy można uznać za różne odmiany tej samej idei.

4. Argument z przypadków paradygmatycznych

Słowa znacza to, co normalnie znaczą. Ich znaczeniem jest użycie. Niejednokrotnie mamy okazję używać słowa „stół” . Znaczy ono to, do czego się w owych użyciach odnosi, tym zaś, do czego się odnosi, jest stół. Wobec tego stoły istnieją. Argument ten jest stosowany róniez do kwestii tak kontrowersyjnych jak „wolna wola” .
   Wiarygodnosć APP sprowadza się do sprytnego przeformułowania teorii języka jako gry i czynności. Słowa nabierają sensu dzięki użyciu. Słowami posługujemy się w sposób poprawny w sytuacjach stanowiących paradygmaty poprawności. Zdaniem Gelnera w APP popełnia się błąd, który łątwo wykazać odwołując się do prostej dystynkcji semantycznej, a mianowicie do odróżnieniakonotacji oraz denotacji terminów. APP je myli. Fakt, że w jakimś spoęczeństwie istneiją standartowe przsypadki użycia takich słów jak „cud” , nie przesądza bynajmniej o tym, że posługiwanie się tego typu wyrazami jest czymś uprawnionym. Słowo może nie mieć żadnego empirycznego odniesienia.

5. Od faktu do normy

Błąd naturalistyczny polegta na wywodzeniu tego, co powinno być z tego, co jest. Dotyczy on wszelkich pojęć wartościujących. Żadan definicja nie może jednak rozstrzygnąć problemunormatywności. Filozofia lingwistyczna notorycznie gwałci tę regułę. „Rozwiązuje” problemy filozoficzne za pomocą analizy potocznegosensu pewnych pojęć bądź potocznego mówienia o świecie, a następnie uznaje reguły de facto – ukryte definicje – za reguły de jure, za uzasadnione rozstrzygnięcia. W BN kryje się identyczne założenie, co w APP: nei można sensownie zapytać o kategorie, o pewne rodzaje mówienia o świecie, ponieważ są one czymś „danym” , tj. nienaruszalnym, a zarazem wyznaczonym obiektywnie.

6. Kontrastow teoria znaczenia

Wyraz czerpie zwe znaczenie stąd, ze istnieją, bądź mogą istnieć rzeczy, które wyraz ów sobą obejmuje, a jednocześnie istnieją rzeczy, które nie wchodzą w jego zakres. Termin i jego negacja nie wyczerpują świata. Przebiegająca między nimi linia demarkacyjna możę ulegać przesunięciom, jeżeli zmieniamy sens terminu. Bywają jednak przesunięcia katastrofalne: dobieramy wówczas tak surowe kryteria semantyczne, że nic nie może ich spełnić, bądź też tak luźne, że wszystko musi się w nich mieścić. Termin wtedy traci swe przeciwieństwo – uzywa się go wtedy bez antytezy. Jeśli brak pewnych antytez, musimy je stworzyć – tak jak musieliśmy stworzyć koncepcję Boga. Kiedy posługujemy się zwrotem obejmującym albo wszystko, albo nic, , przestaje on mieć funkcję różnicującą, a tym samym przestaje mieć sens.

7. Uwagi ogólne

W ramach filozofii lingwistycznej zakłada się, że myśl ludzką nieuchronnie wiążą gry językowe. Zapomina się przez to, że rewizje pojęć – traktowane przez jej doktrynierów jako patologia języka – są nieodzownym warunkiem postępu intelektualnego.

8. Kult zamroczenia

Współczesna filozofię zapoczątkował karezjański wymóg, by idee nasze były jasne i wyraźne. Filozofia lingwistyczna głosi coś odwrotnego. Upiera się przy ideach ciemnych i mglistych. Kłądzie się tu nacisk na różnorodnosć i zawiłość pojęć, na ich płynne granice i ich wzajemne przenikanie, na unikalny i niepowtarzalny charakter form języka. Wszelkie uogólnienia są traktowane z największą rezerwą. Filozofowanie ma polegać na burzeniu wszelkich modeli, zwłąszcza ogólnych. Gellner wyróżnia dwie odmiany polimorfizmu: wewnętrzny i zewnętrzny.
Wewnętrzna złożoność pojęć: desygnatem pojęcia jest lub musi być pewna klasa obiektów wyznaczana przez określone kryterium: kryterium to jest konotacją pojęcia, natomiast obiekty spełniające to kryterium – jego denotacją; jeśli pojęcie jest jasne, ma tylko jedno kryterium stosowalności, jeśli więcej – natykamy się na zjawisko homonimii; tej klasycznej tezie sprzeciwia sie teoria polimorfizmu wewnętrznego, propagująca nominalizm do kwadratu: pojęcia nie tylko nie odnoszą się do jakichś pojedynczych bytów, esencji, czy form, ale nie muszą nawet mieć jednego kryterium stosowalności.
Teoria polimorfizmu zewnętrznego głosi, że nie ma jednego szablonu posługiwania się słowami i pojęciami; słów używamy rozmaicie do różnych celów.

Rozdział III. O filozofii

1. Działalnosć a nie doktryna.

Filozofia jest działalnością a nie doktryną. Nie może być doktryną, ponieważ nie ma nic do powiedzenia. Nie ma zas nic do powiedzenia bądź dlatego, że nie ma tego, co trzeba byłoby powiedizeć, bądź dlatego, że nie da się tego ubrać w słowa. A zatem musi być działalnością.